'Mồi lửa' Yemen và nguy cơ chiến tranh lạnh ở Trung Đông
Xung đột Yemen, đặc biệt là hành động của lực lượng Houthi tấn công tàu ở Biển Đỏ, đang trở thành "mồi lửa" khu vực, châm ngòi cho căng thẳng và có nguy cơ leo thang thành chiến tranh lạnh hoặc xung đột toàn diện ở Trung Đông.
Trong khi thế giới vẫn dõi theo các diễn biến căng thẳng tại Gaza và Biển Đỏ thì bên trong Yemen, một cuộc khủng hoảng quyền lực phức tạp đang âm thầm leo thang. Hồi cuối tuần qua, Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận do Ả Rập Xê Út hậu thuẫn, đã tuyên bố giành lại các khu vực phía nam và phía đông đất nước từ Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) do Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) bảo trợ, trong khi hàng nghìn người dân xuống đường biểu tình tại thành phố Aden để ủng hộ nhóm ly khai.
Các tranh chấp quyền lực ở miền Nam Yemen không chỉ đe dọa phá vỡ tiến trình hòa bình vốn mong manh, mà còn làm rạn nứt nghiêm trọng liên minh từng được coi là trụ cột chống lại lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn.
Sự chuyển dịch quyền lực ở miền Nam Yemen
Những tuần gần đây, Yemen - quốc gia nghèo nhất Trung Đông nhưng lại sở hữu vị trí địa chiến lược đặc biệt quan trọng - đang một lần nữa đứng trước nguy cơ trượt sâu vào vòng xoáy bất ổn mới khi các thế lực khu vực tranh giành ảnh hưởng tại đây.
Cuối tháng 12/2025, lực lượng Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam Yemen (STC) - một phong trào ly khai được UAE hậu thuẫn đã nhanh chóng chiếm quyền kiểm soát hai tỉnh Hadramout và al-Mahra ở miền Nam và Đông Yemen. Đáng chú ý, hai tỉnh này giáp biên giới với Ả Rập Xê Út và chiếm gần một nửa lãnh thổ Yemen. Riêng tỉnh Hadramout nắm giữ khoảng 80% trữ lượng dầu mỏ của Yemen, khiến khu vực này trở thành điểm nóng chiến lược đặc biệt quan trọng.
Ngay lập tức, Ả Rập Xê Út – nước bảo trợ chính cho chính phủ Yemen yêu cầu STC rút quân khỏi Hadramout, UAE đã đáp trả bằng cách chuyển một lô vũ khí tới cảng Mukalla, nơi đang nằm dưới sự kiểm soát của STC. Động thái này khiến căng thẳng leo thang nhanh chóng.
Đáp lại, Ả Rập Xê Út đã tiến hành không kích lực lượng STC tại cảng Mukalla, mở màn cho các cuộc giao tranh ác liệt. STC kiên quyết không rút lui khỏi các vị trí đã kiểm soát, dẫn tới những đợt tấn công tiếp theo từ phía Ả Rập Xê Út. Ít nhất 80 tay súng STC đã thiệt mạng trong các cuộc đụng độ. Trước nguy cơ xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát, các bên đã đồng ý tiến hành đàm phán tại Riyadh nhằm hạ nhiệt tình hình.
Tuy nhiên, tiến trình đối thoại nhanh chóng rơi vào bế tắc khi lãnh đạo STC al-Zoubaidi không xuất hiện tại các cuộc đàm phán ở Ả Rập Xê Út với lý do lo ngại bị bắt giữ. Phía Riyadh thậm chí cáo buộc ông al-Zoubaidi đã bị UAE bắt cóc, trong khi STC khẳng định nhà lãnh đạo này đang ở Aden.
Liên minh do Ả Rập Xê Út dẫn đầu sau đó đã liên tiếp tiến hành các cuộc tấn công nhắm vào lực lượng ly khai ở tỉnh Dhale. Đến cuối tuần qua, Hội đồng Tổng thống Yemen (PLC) thông báo đã giành lại quyền kiểm soát hoàn toàn miền Nam Yemen, còn Hội đồng chuyển tiếp miền Nam (STC) tuyên bố giải tán.
“Chúng tôi thông báo giải thể Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam. Chủ tịch hội đồng, Ban Lãnh đạo, Ban Thư ký và các cơ quan trực thuộc đã họp để đánh giá những sự kiện đáng tiếc gần đây tại các tỉnh Hadramout và Mahra. Cuộc họp cũng nêu rõ rằng, các nỗ lực giảm leo thang và chấm dứt xung đột trước đây không đạt kết quả, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Chiến dịch quân sự tại Hadramout và Mahra đã làm tổn hại đến sự thống nhất miền Nam Yemen và gây tổn hại tới quan hệ với liên minh do Ả Rập Xê Út dẫn đầu.”
Theo giới quan sát, việc STC để mất hầu hết khu vực miền Nam khiến phong trào ly khai gần như không thể xoay chuyển tình hình trong ngắn hạn, đồng nghĩa với mục tiêu “giải pháp hai nhà nước” ở Yemen trở nên khó thực hiện. Thay vào đó, các dấu hiệu cho thấy Yemen đang hướng tới một nền cộng hòa liên bang, với cơ cấu đại diện mạnh mẽ cho các vùng, nhằm cân bằng quyền lực và hạn chế tập trung vào Trung ương.
Tuy nhiên, sự ủng hộ với phong trào ly khai tại các tỉnh như Al-Dhale, quê hương của nhà lãnh đạo STC al-Zubaidi, vẫn còn mạnh mẽ, tiềm ẩn nguy cơ nổi dậy mới. Điều này đặt Chủ tịch Hội đồng Tổng thống Yemen Rashad Al-Alimi trước một bài toán khó, quyền lực của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự của Ả Rập Xê Út mà còn phụ thuộc vào khả năng và đoàn kết chính trị sau nhiều năm đất nước bị chia cắt.
Trong bài phát biểu trên truyền hình, ông Al-Alimi nhấn mạnh sẽ tổ chức các phiên đối thoại với các phe phái miền nam Yemen để lắng nghe nguyện vọng của người dân. Ngoài ra, ông cũng tuyên bố thành lập Ủy ban Quân sự Tối cao dưới sự chỉ huy của các lực lượng liên quân do Ả Rập Xê Út dẫn đầu, chịu trách nhiệm huấn luyện, trang bị và chỉ đạo tất cả các lực lượng và đơn vị quân sự ở miền Nam Yemen.
"Chúng ta bác bỏ quyết định giải tán Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam và tái khẳng định sự ủng hộ đối với Tổng thống và nhà lãnh đạo Aidarous bin Qasim al-Zubaidi trong việc tiếp tục thực hiện các yêu cầu của người dân miền Nam, tôn trọng ý chí của họ, cũng như bảo vệ quyền khôi phục nhà nước và quyền tự quyết của chúng ta.”
Nguy cơ “chiến tranh lạnh” ở Trung Đông
Nhìn bề ngoài, cuộc khủng hoảng ở miền Nam Yemen dường như chỉ là một cuộc tranh giành quyền lực giữa chính phủ và phong trào ly khai. Nhưng trên thực tế, diễn biến này phản ánh những rạn nứt sâu sắc trong chính sách đối ngoại của hai cường quốc vùng Vịnh là Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Chỉ một thập kỷ trước, Riyadh và Abu Dhabi từng có quan điểm thống nhất về những mối đe dọa cấp bách nhất trong khu vực, từ chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan, ảnh hưởng ngày càng tăng của Iran, cho đến các thách thức từ các phong trào Mùa xuân Ả Rập. Giờ đây, hai bên lại đứng ở hai phía đối lập, làm dấy lên nhiều lo ngại về nguy cơ một “chiến tranh lạnh” tại khu vực Trung Đông.
Cuộc nội chiến ở Yemen bắt đầu vào năm 2014 sau khi lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tràn vào miền Bắc đất nước này và kiểm soát Thủ đô Sanaa. Ả Rập Xê Út và UAE đã can thiệp vào năm 2015, hỗ trợ chính quyền địa phương và các lực lượng dân quân, nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Tehran và khôi phục chính phủ Yemen. Ban đầu, hai cường quốc vùng Vịnh phối hợp chặt chẽ nhưng theo thời gian, những mục tiêu khác biệt của các phe phái địa phương và nhà bảo trợ khu vực đã làm lộ rõ các rạn nứt trong liên minh này.
Việc UAE ủng hộ phe ly khai miền Nam tìm kiếm độc lập, mâu thuẫn trực tiếp với sự ủng hộ của Ả Rập Xê Út đối với một Yemen thống nhất và ổn định nằm sát biên giới của mình.
Sự rạn nứt giữa Ả Rập Xê Út và UAE không chỉ dừng lại ở Yemen mà còn lan sang nhiều khu vực chiến lược khác.
Ở Libya, Ả Rập Xê Út chủ yếu ủng hộ chính phủ được quốc tế công nhận tại Tripoli, mong muốn ổn định và thống nhất lãnh thổ, trong khi UAE hỗ trợ các nhóm dân quân ở miền đông Libya, bao gồm Quân đội Quốc gia Libya của tướng Haftar, nhằm duy trì ảnh hưởng trực tiếp và tạo “vùng kiểm soát” riêng.
Ở Sudan, Riyadh hậu thuẫn chính phủ dân sự trong khi UAE bị cáo buộc ủng hộ Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) đối lập.
Ở Syria, Ả Rập Xê Út vẫn duy trì quan hệ với các phe đối lập Trung ương nhằm tìm kiếm một giải pháp chính trị toàn diện, còn UAE bị cáo buộc khuyến khích các nhóm ly khai, đặc biệt là cộng đồng thiểu số Druze, nhằm xây dựng ảnh hưởng và bảo vệ lợi ích chiến lược mà không phụ thuộc vào chính quyền Damascus.
“UAE đang xây dựng một ‘trục ly khai’, nghĩa là họ hỗ trợ nhiều nhóm vũ trang phi nhà nước ở Libya, Sudan, Somalia và Yemen, như một cách để giành ảnh hưởng, dù UAE thường xuyên phủ nhận điều này. Các trục ly khai của UAE được kết nối và hoạt động rất linh hoạt. Cách tiếp cận này cũng chắc chắn và khó bị phá vỡ hơn chiến lược tập trung vào nhà nước của Ả Rập Xê Út.”
Những khác biệt còn thể hiện trên bình diện quốc tế. UAE bình thường hóa quan hệ với Israel, trong khi Ả Rập Xê Út kiên định lập trường về Palestine. Sự đối lập này làm dấy lên nhiều hoài nghi về viễn cảnh một cuộc “chiến tranh lạnh” vùng Vịnh, nơi hai cường quốc lớn nhất khu vực sử dụng các đồng minh, nhóm vũ trang và ảnh hưởng kinh tế để cạnh tranh mà không đối đầu trực tiếp.
Các nhà quan sát nhận định, Ả Rập Xê Út coi mình là “trụ cột” của thế giới Ả Rập và Hồi giáo, muốn các nước nhỏ hơn tuân theo. Ngược lại, UAE muốn khẳng định sự độc lập và tầm ảnh hưởng riêng, theo đuổi chính sách đối ngoại dựa trên quyền lực thực tế, bảo vệ lợi ích chiến lược và chống chủ nghĩa cực đoan. Thậm chí, một số nhà phân tích còn ví von UAE như “cậu em trai nổi loạn”, mong muốn khẳng định bản thân, còn Ả Rập Xê Út giống “người anh cả luôn muốn áp đặt quan điểm”.
Mặc dù rạn nứt giữa Ả Rập Xê Út và UAE hiện chưa có khả năng leo thang thành xung đột trực tiếp nhưng các chuyên gia đều cảnh báo sự cạnh tranh chiến lược, kết hợp với những lợi ích chồng chéo ở Yemen, Sudan, Biển Đỏ và các tuyến thương mại toàn cầu, có thể làm gia tăng căng thẳng khu vực thời gian tới.
Hệ lụy do rạn nứt giữa Ả Rập Xê Út và UAE
Cả Ả Rập Xê Út và UAE đều là những nền kinh tế lớn của thế giới Ả Rập và là các nhà xuất khẩu dầu mỏ chủ chốt, đồng thời có vị trí gần hai tuyến đường biển trọng yếu là eo biển Hormuz và eo biển Bab al-Mandab. Do đó, quan hệ rạn nứt giữa Ả Rập Xê Út và UAE không chỉ là vấn đề chính trị khu vực mà còn tiềm ẩn những tác động kinh tế và địa chiến lược sâu rộng, ảnh hưởng đến Trung Đông và thị trường toàn cầu.
Khi Ả Rập Xê Út và UAE đứng ở hai bên khác nhau trong các cuộc xung đột khu vực, từ Yemen, Libya, Sudan đến Syria, tác động đầu tiên và trực tiếp là chi phí an ninh tăng cao. Việc UAE duy trì mạng lưới phi nhà nước tại Yemen và các vùng lân cận buộc Ả Rập Xê Út phải tăng cường hiện diện quân sự và chi phí hậu cần để bảo vệ lợi ích của mình. Điều này không chỉ tạo áp lực ngân sách cho hai quốc gia mà còn làm gia tăng rủi ro đối với các doanh nghiệp và hoạt động thương mại tại các tuyến đường biển chiến lược.
Thứ hai, căng thẳng này ảnh hưởng đến hợp tác kinh tế khu vực. Những dự án chung, chẳng hạn như các sáng kiến năng lượng, hạ tầng và đầu tư xuyên biên giới, có thể bị trì hoãn hoặc tạm dừng do thiếu sự thống nhất giữa hai nước. Điều này tác động đến các chuỗi cung ứng khu vực, giảm hiệu quả đầu tư và làm gia tăng bất ổn thị trường. Đặc biệt, các lĩnh vực năng lượng và khí đốt, vốn là nguồn thu chủ lực, dễ bị nhạy cảm trước những thông tin về chia rẽ chính trị. Ngay cả một xung đột nhỏ hay căng thẳng ngoại giao cũng có thể khiến giá dầu biến động mạnh, gây ảnh hưởng lan tỏa đến thị trường toàn cầu.
Thứ ba, đoàn kết chính trị trong khu vực cũng bị ảnh hưởng đáng kể. Sự chia rẽ giữa Ả Rập Xê Út và UAE khiến các đồng minh khác trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) phải cân nhắc kỹ lưỡng khi tham gia vào các liên minh hoặc chiến dịch quân sự. Các nước nhỏ hơn, như Bahrain hay Kuwait, thường rơi vào thế khó lựa chọn giữa Riyadh và Abu Dhabi. Đồng thời, sự bất đồng này mở ra cơ hội cho các nước ngoài khu vực, như Iran hay Thổ Nhĩ Kỳ, tăng cường ảnh hưởng, khai thác khoảng trống quyền lực để thực hiện các mục tiêu chiến lược của mình.
Ngoài ra, căng thẳng còn ảnh hưởng đến quan hệ với phương Tây. Mỹ, đồng minh chiến lược của cả Ả Rập Xê Út và UAE, có thể bị kéo vào các xung đột ngoại giao, buộc phải cân bằng giữa hai đối tác trong việc cung cấp hỗ trợ quân sự, công nghệ và đầu tư. Điều này khiến Washington phải điều chỉnh chính sách tại Trung Đông cẩn trọng hơn, trong khi các đồng minh châu Âu cũng sẽ phải đánh giá rủi ro khi hợp tác đầu tư hoặc triển khai các dự án ở khu vực này.
Đối với các điểm nóng như Yemen, Syria hay Sudan, quan hệ căng thẳng giữa hai trụ cột khu vực làm gia tăng nguy cơ xung đột kéo dài hoặc tái bùng phát trên quy mô lớn. Khi các bên bảo trợ không còn đồng thuận, các lực lượng địa phương dễ bị kích động, tận dụng sự chia rẽ để mở rộng ảnh hưởng, khiến các nỗ lực hòa giải và ổn định trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Cạnh tranh ảnh hưởng giữa Ả Rập Xê Út và UAE ở Yemen nói riêng và Trung Đông nói chung cho thấy, khu vực này đang bước vào giai đoạn mà các liên minh không còn bền chặt như trước. Dù cả hai đều sở hữu tiềm lực tài chính lớn và các đòn bẩy kinh tế đủ mạnh để gây sức ép lẫn nhau, kinh nghiệm lịch sử cho thấy điều này không đồng nghĩa với khả năng buộc đối phương phải nhượng bộ.
Bài học từ việc cô lập Qatar năm 2017 là minh chứng rõ ràng, nỗ lực cô lập ngoại giao đã không đạt mục tiêu, thậm chí còn giúp Doha thích nghi và mở rộng không gian chiến lược. Trong một Trung Đông ngày càng đa cực, gây sức ép có thể phản tác dụng, tạo thêm cơ hội cho các lực lượng bên ngoài can dự.
Nếu Ả Rập Xê Út và UAE tiếp tục để cạnh tranh lấn át hợp tác, rủi ro lớn nhất không phải là đối đầu trực diện, mà là sự suy giảm ảnh hưởng chung của cả hai, khi các điểm nóng như Yemen hay Biển Đỏ trở thành “sân chơi” cho những thế lực khác. Vì thế, tương lai khu vực phụ thuộc vào việc hai nước có thể kiềm chế khác biệt và tái lập hợp tác thực chất hay không, thay vì để một “chiến tranh lạnh” âm ỉ làm xói mòn ổn định Trung Đông.
