Đàm phán Mỹ - Iran: Dấu hiệu tích cực giữa bất đồng
Sau nhiều thay đổi bất ngờ về thời gian, địa điểm, ngày 6/2, đại diện Iran và Mỹ tiến hành đàm phán gián tiếp tại Muscat, thủ đô Oman, xoay quanh chương trình hạt nhân của Iran.
Mặc dù đây không phải là lần đầu tiên Iran và Mỹ ngồi vào đàm phán, nhưng xét đến áp lực quân sự liên tục từ phía Mỹ đối với Iran và mối lo ngại lan rộng về một cuộc chiến tranh có thể xảy ra, kết quả của cuộc đàm phán này nhận được sự quan tâm đặc biệt. Tuy nhiên, cuộc gặp đã kết thúc mà chưa đem lại thỏa thuận thực chất nào.
Cuộc gặp tích cực nhưng chưa đem lại kết quả
Dẫn đầu phái đoàn đàm phán Iran là Ngoại trưởng Abbas Araghchi, còn phía phái đoàn Mỹ có Đặc phái viên Nhà Trắng Steve Witkoff và ông Jared Kushner, con rể Tổng thống Mỹ Donald Trump và đô đốc Hải quân Mỹ Brad Cooper.
Bộ Ngoại giao Oman cho biết họ đã làm trung gian hòa giải các phiên đàm phán gián tiếp giữa Iran và Mỹ. Ngoại trưởng Oman Sayyid Badr Albusaidi đã lần lượt có các cuộc gặp riêng với phái đoàn Iran và Mỹ, trao đổi các quan điểm và thông điệp giữa hai bên.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, Ngoại trưởng Oman đã mô tả các phiên đàm phán giữa Iran và Mỹ ngày 6/2 là "rất nghiêm túc" và cho biết cuộc đàm phán tiếp theo sẽ diễn ra trong thời gian tới. Ngoại trưởng Oman Sayyid Badr Albusaidi cho biết: "Các cuộc đàm phán rất nghiêm túc giữa Iran và Mỹ đã diễn ra tại Muscat. Cuộc đàm phán rất hữu ích trong việc làm rõ quan điểm của cả Iran và Mỹ, cũng như xác định các lĩnh vực có thể đạt được tiến triển. Chúng tôi đặt mục tiêu sẽ nối lại cuộc đàm phán trong thời gian thích hợp, và kết quả sẽ được xem xét thận trọng tại Tehran và Washington."
Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi cũng có đánh giá tích cực về cuộc gặp, cho rằng đây là một khởi đầu tốt.
"Tôi nghĩ rằng cuộc đàm phán của chúng tôi với phái đoàn Mỹ đã diễn ra trong một bầu không khí tốt đẹp. Chúng tôi đã có thể trao đổi quan điểm, bày tỏ những lo ngại và lợi ích của mình về một thỏa thuận khả thi giữa hai bên về vấn đề hạt nhân. Bây giờ chúng tôi phải trở về thủ đô của mình và thảo luận vấn đề này với cấp trên và giải thích những gì đã xảy ra trong các cuộc đàm phán này, và chúng tôi sẽ quyết định cho vòng tiếp theo."
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi.
Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng cho biết Mỹ “không vội” và sẽ tiếp tục đàm phán với Iran.
"Chúng tôi đang có những cuộc đàm phán rất tốt với Iran. Chúng tôi đang có rất nhiều cuộc đàm phán hiệu quả. Và tôi nghĩ hôm nay kết quả đạt được với Iran chính là cuộc gặp, và chúng tôi sẽ gặp lại nhau vào đầu tuần tới."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Trước cuộc đàm phán chỉ hai ngày, kế hoạch đàm phán lần này đã suýt sụp đổ do những bất đồng và ngờ vực giữa hai bên. Trước đó, Mỹ và Iran đã đồng ý gặp nhau vào ngày 6/2 tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, với sự tham gia của các nước Trung Đông khác với tư cách quan sát viên. Tuy nhiên, vào ngày 3/2, Iran tuyên bố muốn chuyển cuộc đàm phán đến Oman và tiến hành song phương. Mỹ đã bác bỏ đề xuất của Iran về việc thay đổi địa điểm và nội dung đàm phán, làm dấy lên lo ngại cuộc đàm phán có thể bị hủy bỏ. Tuy nhiên, với nỗ lực trung gian của 9 nước Trung Đông, cuối cùng cuộc gặp cũng diễn ra.
Tờ Wall Street Journal nhận định rằng Iran đã giành được thắng lợi về mặt chiến thuật bằng cách chuyển địa điểm đàm phán sang Oman. Oman là một địa điểm kín đáo hơn, nơi các quan chức Iran ít có khả năng bị các cường quốc khu vực như Thổ Nhĩ Kỳ thuyết phục, và Oman cũng ít nhận được sự chú ý của truyền thông quốc tế hơn. Trước đây, Oman từng đóng vai trò trung gian hòa giải trong các cuộc đàm phán hạt nhân Iran - Mỹ năm 2025, vốn buộc phải tạm dừng vào tháng 6 do xung đột giữa Iran và Israel bùng nổ, trong đó quân đội Mỹ đã can thiệp trong một thời gian ngắn.
Ông Oral Toga, Nhà nghiên cứu tại Trung tâm nghiên cứu Thổ Nhĩ Kỳ - Iran nhận định: “Iran đã cố gắng chuyển địa điểm vì họ coi cách tiếp cận đa phương, cởi mở của Thổ Nhĩ Kỳ là một giải pháp rủi ro cao, lợi ích thấp. Động thái này là một nỗ lực chiến lược nhằm tác động đến các điều khoản đàm phán theo hướng có lợi cho họ”.
Mặc dù không đạt được thỏa thuận nào, nhưng với nỗ lực từ các bên, có thể thấy cuộc đàm phán lần này có ý nghĩa quan trọng nhằm giúp Iran và Mỹ đạt được sự hiểu biết chung, tạo điều kiện thích hợp cho việc nối lại các cuộc đàm phán ngoại giao và kỹ thuật giữa hai bên trong thời gian tới.
Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cùng lãnh đạo một số quốc gia Trung Đông như Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Qatar đã hoan nghênh việc Mỹ và Iran nối lại các cuộc đàm phán, bày tỏ hy vọng đàm phán sẽ giúp giảm căng thẳng và ngăn chặn một cuộc khủng hoảng rộng lớn hơn trong khu vực.
Ba yêu cầu của Mỹ và lằn ranh đỏ của Iran
Như vậy, các cuộc đàm phán tại Oman mới chỉ là khởi đầu cho việc nối lại tiến trình đàm phán hạt nhân tiếp theo giữa Mỹ và Iran. Thực ra đây là điều đã được các nhà phân tích dự đoán từ trước khi cuộc gặp diễn ra. Một số phương tiện truyền thông Iran cho rằng, do cuộc tấn công bất ngờ của Mỹ vào Iran trong thời điểm diễn ra các cuộc đàm phán Mỹ - Iran hồi tháng 6 năm ngoái, và những khác biệt đáng kể giữa Iran và Mỹ về các vấn đề then chốt, nên việc đàm phán lần này không đạt được thỏa thuận là điều đã được báo trước.
Các nhà phân tích nhận định rằng, một yêu cầu từ trước đến nay của Mỹ là muốn Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, sau cuộc chiến 12 ngày giữa Iran và Israel vào tháng 6 năm ngoái, lập trường đàm phán của Mỹ đã trở nên cực đoan hơn.
Ông Alan Eyre, Viện nghiên cứu Trung Đông cho biết: "Trong thời chính quyền Obama, khi Mỹ tiến hành đàm phán hạt nhân với Iran, Mỹ sẵn sàng cho phép Iran làm giàu uranium ở mức độ rất thấp. Họ có thể làm giàu uranium trên lãnh thổ Iran, đổi lại các biện pháp kiểm tra nghiêm ngặt. Tuy nhiên, Tổng thống Trump, khi đàm phán với Iran, đã nói rằng sẽ không cho phép bất kỳ sự làm giàu uranium nào trong nước. Sau đó, điều gì đã xảy ra sau cuộc chiến 12 ngày năm ngoái giữa Iran và Israel?, lập trường đàm phán của Mỹ trở nên cực đoan hơn. Và điều đó càng gia tăng sau cuộc biểu tình gần đây."
Các nguồn tin của Iran cho biết gần đây Mỹ đã đưa ra ba điều kiện để nối lại đàm phán với Iran, đó là Iran phải ngừng các hoạt động làm giàu uranium, hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ cho các "lực lượng ủy nhiệm" trong khu vực, ngoài ra, Mỹ cũng muốn đưa vấn đề biểu tình ở Iran vào bàn đàm phán.
"Về chủ đề của các cuộc thảo luận và chương trình nghị sự cần có, tôi nghĩ là để các cuộc đàm phán thực sự dẫn đến kết quả có ý nghĩa, chúng sẽ phải bao gồm một số vấn đề nhất định. Và điều đó bao gồm tầm bắn của tên lửa đạn đạo của họ, việc họ tài trợ cho các tổ chức trong khu vực, chương trình hạt nhân và cách đối xử với người dân của họ."
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio.
Một nhóm trung gian gồm Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập, cùng một số nước khác, cũng đã soạn thảo khuôn khổ các nguyên tắc cốt lõi cho các cuộc đàm phán ngày 6/2 giữa Iran và Mỹ, trong đó có một điều khoản yêu cầu Iran phải hạn chế đáng kể các hoạt động làm giàu uranium.
Theo khuôn khổ được đề xuất này, Iran sẽ cam kết ngừng các hoạt động làm giàu uranium trong ba năm. Sau ba năm, Iran sẽ đồng ý hạn chế mức độ làm giàu uranium xuống dưới 1,5%. Lượng uranium được làm giàu cao hiện tại của Iran, bao gồm khoảng 440 kg uranium được làm giàu 60%, sẽ được chuyển giao cho một quốc gia thứ ba.
Ngoài vấn đề hạt nhân, các nhà trung gian hòa giải cũng đề xuất Iran cam kết không chuyển giao vũ khí và công nghệ liên quan cho các "đồng minh phi nhà nước" ở Trung Đông. Các nguồn tin cho biết các nhà trung gian hòa giải cũng đề xuất thúc đẩy một hiệp ước không xâm lược giữa Mỹ và Iran.
Những yêu cầu trên chính là những điểm bất đồng giữa Mỹ và Iran. Phía Iran cho rằng cả ba yêu cầu của Mỹ đều là những vi phạm chủ quyền không thể chấp nhận được. Một quan chức Iran cho biết không nên đặt ra điều kiện tiên quyết cho các cuộc đàm phán. Iran luôn khẳng định rằng các cuộc đàm phán chỉ nên giới hạn ở việc giải quyết tranh chấp hạt nhân kéo dài với các nước phương Tây.
Trong cuộc đàm phán, Iran đã bác bỏ điều kiện “ngừng làm giàu uranium”. Iran khẳng định rằng họ có quyền tiến hành các hoạt động làm giàu uranium vì mục đích dân sự trong lãnh thổ của mình và sẽ không chuyển giao uranium đã làm giàu ra nước ngoài. Việc làm giàu uranium bên trong Iran là lằn ranh đỏ đối với Mỹ.
"Giới hạn đỏ của chúng tôi rất rõ ràng. Chúng tôi chắc chắn sẽ tiếp tục các hoạt động hạt nhân hòa bình trong khuôn khổ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Chúng tôi sẽ tiếp tục làm giàu uranium, vì đó là quyền cơ bản và hợp pháp của quốc gia chúng tôi. Chúng tôi đã chấp nhận rằng chúng tôi sẽ không sở hữu bom hạt nhân. Chúng tôi có khả năng chế tạo chúng, nhưng dựa trên niềm tin tôn giáo của chúng tôi. Theo quan điểm của Lãnh đạo tối cao của chúng tôi, chúng tôi không tìm kiếm vũ khí hạt nhân."
Ông Alaeddin Boroujerdi - Thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia Iran.
Iran cũng đã vạch ra lằn ranh đỏ về chương trình tên lửa trong các cuộc đàm phán. Quan chức cấp cao của Iran tuyên bố rằng chương trình tên lửa của Iran "không nằm trên bàn đàm phán".
"Tôi cần khẳng định một cách dứt khoát rằng khả năng phòng thủ và tên lửa của Iran - và các tên lửa của Iran - sẽ không bao giờ là chủ đề của bất kỳ cuộc đàm phán nào."
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi.
Để thể hiện lập trường kiên định của mình, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã khánh thành một cơ sở tên lửa ngầm vào tối ngày 4 tháng 2, trưng bày tên lửa đạn đạo Khorramshahr-4, một trong những tên lửa đạn đạo tiên tiến nhất của Iran và đã được đưa vào hoạt động.
Không gian đàm phán vẫn hạn chế
Các cuộc đàm phán ngày 6/2 diễn ra trong bối cảnh Mỹ đã tăng cường quân sự ở Trung Đông và đe dọa tấn công Iran nếu nước này sử dụng vũ lực chống lại người biểu tình. Sau khi cuộc đàm phán kết thúc, Mỹ tiếp tục áp gây áp lực kinh tế với Iran khi đưa ra các lệnh trừng phạt mới đối với dầu mỏ và 14 tàu chở dầu của Iran. Điều này cho thấy vẫn còn rất nhiều rào cản đối với các cuộc đàm phán sâu và thực chất giữa hai bên trong thời gian.
Các nguồn tin cho biết Tổng thống Mỹ Trump vẫn đang cân nhắc khả năng tấn công Iran. Ông Trump cũng đã công khai đe dọa rằng nếu Iran không đạt được thỏa thuận với Mỹ, "những điều tồi tệ" có thể xảy ra.
Vài tuần gần đây, Mỹ đã điều động các khí tài quân sự, bao gồm cả nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln, đến gần Trung Đông hơn, làm dấy lên lo ngại nguy cơ chiến tranh đang gia tăng. Ngay trong cuộc đàm phán tại Oman, phái đoàn Mỹ cũng có sự góp mặt của Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ. Đây được xem như một thông điệp răn đe của Mỹ về sự hiện diện của lực lượng Mỹ gần Iran.
Ngay sau cuộc đàm phán ngày 6/2, Washington tuyên bố áp đặt các hạn chế đối với 15 thực thể, hai cá nhân và 14 tàu thuyền, cáo buộc họ có liên quan đến “hoạt động buôn bán bất hợp pháp dầu mỏ, sản phẩm dầu mỏ và sản phẩm hóa dầu của Iran”. Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết, động thái này là một phần của “chiến dịch gây áp lực tối đa” do chính quyền của Tổng thống Donald Trump phát động.
Trước áp lực từ Mỹ, Tehran đã nhiều lần cảnh báo rằng họ sẽ trả đũa các đồng minh của Mỹ trong khu vực nếu bị tấn công. Điều tương tự đã xảy ra vào tháng 6 năm ngoái khi máy bay ném bom của Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran, Iran đã phát động một cuộc tấn công tên lửa chưa từng có tiền lệ vào Qatar, nhắm mục tiêu vào căn cứ không quân al-Udeid, cơ sở quân sự lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông.
Iran có một số công cụ trong tay nếu chiến tranh nổ ra với Mỹ hoặc Israel. Nước này có hàng nghìn tên lửa và máy bay không người lái có thể nhắm mục tiêu vào quân đội và tài sản của Mỹ ở Trung Đông.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, thực ra mục tiêu chính của Iran khi muốn đàm phán với Mỹ là ngăn chặn chiến tranh. Hơn nữa, Iran hy vọng sẽ cải thiện cuộc sống của người dân thông qua việc tham gia đàm phán và nỗ lực hết sức để dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Iran sẽ không dễ dàng thay đổi những lằn ranh đỏ của mình bất chấp áp lực quân sự Mỹ.
"Iran muốn đàm phán thành công. Iran muốn đạt được một thỏa thuận. Nhưng các quyền của Iran phải được đảm bảo. Mỹ không nên nghĩ rằng họ có thể đạt được bất kỳ sự nhượng bộ nào từ Iran vượt quá các quyền của Iran trong khuôn khổ luật pháp quốc tế. Vì vậy, Iran sẽ không đàm phán về năng lực quân sự, các liên minh hoặc quyền duy trì chương trình hạt nhân hòa bình của mình."
Ông Mohammad Marandi - Nhà phân tích chính trị Iran.
Với những bất đồng sâu sắc giữa hai bên, dư luận lo ngại tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ khó có thể đạt được thỏa thuận trong tương lai gần.
Các nhà phân tích nhận định rằng, trong bối cảnh giằng co giữa hai bên, chiến lược đàm phán từng bước có thể là lựa chọn tốt nhất cho Iran lúc này. Trong một môi trường đầy bất ổn, mỗi giai đoạn đàm phán chỉ nên tiếp tục sau khi giai đoạn trước đã đạt được thành công. Trước hết, Iran và Mỹ nên giải quyết những khác biệt về vấn đề hạt nhân. Một khi lòng tin được thiết lập về vấn đề này, những khác biệt khác có thể được giải quyết thông qua sự phối hợp giữa các quốc gia trong khu vực, từ đó mới có thể tránh được xung đột lan rộng.
