ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Văn phòng Chính phủ có văn bản gửi Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố: Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình, Hải Phòng truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Mai Văn Chính về việc lập hồ sơ khoa học Di sản văn hóa phi vật thể "Phở" và "Múa rối nước" đề nghị ghi danh vào các danh sách của UNESCO.

Việc Chính phủ đồng ý chủ trương lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh "Phở" và "Múa rối nước" không đơn thuần là bước đi mang tính thủ tục, đó là sự lựa chọn có tính định hướng: lựa chọn nhìn nhận giá trị văn hóa từ đời sống thường nhật, thay vì chỉ tìm kiếm những biểu tượng xa xôi hay mang tính trình diễn. Trong các tiêu chí ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO luôn nhấn mạnh một nguyên tắc cốt lõi: di sản phải là “di sản sống”. Nghĩa là, di sản đó phải được cộng đồng thừa nhận như một phần bản sắc của mình; đang được thực hành liên tục; phản ánh tính sáng tạo và đa dạng văn hóa; đồng thời có các biện pháp bảo vệ cụ thể, khả thi, với sự tham gia tự nguyện của chính cộng đồng chủ thể. Nói cách khác, danh hiệu không dành cho những gì đã “đóng khung” mà cho những giá trị đang vận động trong đời sống.

Nhìn từ bộ tiêu chí ấy, phở không chỉ là một món ăn nổi tiếng. Phở là tổng hòa của tri thức dân gian, của ký ức đô thị, của thói quen sinh hoạt đã ăn sâu vào đời sống xã hội. Mỗi bát phở là kết quả của sự truyền nối: từ cách chọn gạo làm bánh phở, cách ninh xương, nêm nếm, cho đến không gian quán xá và tập quán ăn uống. Phở sống được là nhờ người nấu phở, người ăn phở, nhờ cộng đồng coi đó là một phần không thể thiếu của đời sống hằng ngày.

Múa rối nước cũng mang tinh thần tương tự. Trên thế giới, nhiều loại hình nghệ thuật dân gian được UNESCO ghi danh như Flamenco của Tây Ban Nha hay Pansori của Hàn Quốc đều có điểm chung: gắn chặt với cộng đồng và không gian văn hóa cụ thể. Múa rối nước Việt Nam sinh ra từ nền văn minh lúa nước, phản ánh lao động, tín ngưỡng và sinh hoạt làng quê. Giá trị của nó không nằm ở sân khấu hiện đại, mà ở phường rối, ở nghệ nhân, ở những ao làng - nơi nghệ thuật và đời sống hòa làm một.

Chính vì vậy, một tiêu chí quan trọng khác của UNESCO là sự đồng thuận và ủng hộ rộng rãi của cộng đồng. Hồ sơ di sản không thể chỉ do cơ quan quản lý xây dựng, mà phải có tiếng nói, sự cam kết và tham gia thực chất của những người đang “sống cùng di sản”. UNESCO cũng yêu cầu các kế hoạch bảo vệ trong tương lai: truyền dạy cho thế hệ trẻ, hỗ trợ sinh kế cho nghệ nhân, duy trì không gian thực hành và kiểm soát nguy cơ thương mại hóa quá mức.

Thực tế quốc tế cho thấy, không ít di sản sau khi được ghi danh đã đối mặt với nghịch lý: càng nổi tiếng, càng dễ bị biến thành sản phẩm trình diễn hoặc hàng hóa du lịch, xa rời đời sống thực. Vì vậy, UNESCO ngày càng coi cộng đồng là “hàng rào bảo vệ” quan trọng nhất, giúp di sản không bị biến dạng bởi sức ép thị trường.

Trong bối cảnh đó, việc giao Hà Nội chủ trì, phối hợp với các địa phương có cộng đồng thực hành di sản mang ý nghĩa vượt ra ngoài phân công hành chính. Đó là cách khẳng định rằng di sản không thuộc riêng một ngành hay một địa phương, mà là tài sản chung, cần sự chia sẻ trách nhiệm và đồng hành lâu dài.

Nếu một ngày nào đó, "Phở" và "Múa rối nước" được ghi danh trong danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, giá trị lớn nhất của danh hiệu ấy không nằm ở tấm bằng công nhận. Giá trị thật sự nằm ở việc di sản được sống tốt hơn, được gìn giữ bền vững hơn trong chính đời sống cộng đồng đã sinh ra nó. Và đó cũng chính là “tiêu chí ngầm” mà UNESCO luôn đặt ra: di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi được cộng đồng nâng đỡ, chứ không phải khi được treo lên như một biểu tượng để chiêm ngưỡng từ xa.