Trung Quốc đối mặt với áp lực dân số giảm
Trung Quốc ghi nhận năm thứ tư liên tiếp số người qua đời vượt số trẻ sơ sinh. Tỷ lệ sinh tiếp tục giảm xuống mức thấp kỷ lục, khiến dân số nước này vừa thu hẹp về quy mô, vừa già hóa nhanh chóng, gây áp lực về kinh tế, xã hội đang đặt ra thách thức ngày càng lớn đối với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Dân số Trung Quốc suy giảm năm thứ 4 liên tiếp
Từng là quốc gia đông dân nhất thế giới, Trung Quốc đã bị Ấn Độ vượt qua vào năm 2023. Sau nhiều năm dân số giảm do áp dụng chính sách một con, năm 2015 số lượng con được phép sinh tại Trung Quốc đã tăng lên hai và năm 2021 được mở rộng lên ba, nhưng số lượng trẻ ra đời vẫn tiếp tục giảm.
Theo dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ sinh của Trung Quốc chỉ là 1 vào năm 2023, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 được coi là "tỷ lệ thay thế" cần thiết để duy trì dân số ổn định. Năm ngoái, dân số Trung Quốc đạt 1,404 tỷ người, giảm khoảng 3 triệu người so với năm 2024.
"Số ca sinh cả năm 2025 là 7,92 triệu, với tỷ lệ sinh là 5,63 trên một nghìn người. Số ca tử vong là 11,31 triệu, với tỷ lệ tử vong là 8,04 trên một nghìn. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là âm 2,41 trên một nghìn người."
Số trẻ em chào đời trong năm 2025 ở mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ, giảm khoảng 1,6 triệu ca so với năm 2024. Trong khi đó, số ca tử vong tăng lên 0,4 triệu, so với năm trước.
Cùng lúc, tỷ lệ kết hôn tại Trung Quốc cũng giảm mạnh đặc biệt là vào năm 2024, với số cặp đôi đăng ký kết hôn giảm gần 1/5, mức giảm lớn nhất từng được ghi nhận xuống còn hơn 6,1 triệu cặp, ít hơn 1,58 triệu cặp vào năm 2023. Các chuyên gia cho biết, hôn nhân là một chỉ số hàng đầu về tỷ lệ sinh ở Trung Quốc nên sự sụt giảm này càng làm gia tăng lo ngại về triển vọng dân số.
Ngoài ra, một số chuyên gia nhận định một nguyên nhân khác khiến tỷ lệ sinh lao dốc là do số lượng nữ giới trong độ tuổi sinh sản sụt giảm. Trong giai đoạn từ năm 2020-2025, số nữ giới trong nhóm tuổi này đã giảm 16 triệu người.
Khi tỷ lệ sinh giảm thì dân số Trung Quốc đang già đi nhanh chóng. Số người từ 65 tuổi trở lên là 223,65 triệu người, chiếm 15,9% tổng dân số. Tình trạng này đang làm phức tạp các kế hoạch của Bắc Kinh trong việc thúc đẩy tiêu dùng nội địa, kiểm soát nợ công và duy trì hệ thống an sinh xã hội. Hàng trăm triệu người dự kiến sẽ rời khỏi lực lượng lao động trong những năm tới, gây áp lực khổng lồ lên quỹ hưu trí. Để ứng phó, Bắc Kinh đã điều chỉnh tuổi nghỉ hưu: nam giới tăng từ 60 lên 63 tuổi, nữ giới tăng từ 55 lên 58 tuổi.
Trung Quốc đẩy mạnh chính sách sinh con
Trước thực trạng dân số ngày càng già hóa và tỷ lệ sinh con giảm đáng báo động, Trung Quốc đang đẩy mạnh các biện pháp như khuyến khích kết hôn, khuyến khích sinh con, trợ cấp cho gia đình có trẻ nhỏ nhằm giúp gia tăng dân số của đất nước.
Theo ước tính của Reuters, Bắc Kinh có thể chi khoảng 180 tỷ nhân dân tệ (25,8 tỷ USD) vào năm 2026 cho các chính sách hỗ trợ sinh đẻ.
Hiện nay, quốc gia này đang cung cấp trợ cấp chăm sóc cho con đầu lòng, con thứ hai và con thứ ba đến khi trẻ được ba tuổi. Theo chương trình này, các gia đình sẽ nhận được khoản "thưởng sinh sản" 3.600 nhân dân tệ (hơn 517 USD) cho mỗi trẻ mỗi năm cho đến khi trẻ được ba tuổi.
Trung Quốc dự kiến đến năm 2026 đảm bảo các chi phí sinh nở cơ bản được bảo hiểm chi trả toàn quốc. Chính sách sinh sản cũng được nâng lên thành ưu tiên quốc gia trọng điểm nhằm "ổn định số lượng trẻ sơ sinh".
Chính phủ nước này cũng cam kết từ năm 2026, phụ nữ mang thai sẽ không phải chi trả chi phí y tế, bao gồm cả thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), khi tất cả được hoàn trả thông qua bảo hiểm.
Hiện Trung Quốc có khoảng 30 triệu trẻ em dưới 3 tuổi, khiến tổng chi trợ cấp hàng năm có thể lên tới 108 tỷ nhân dân tệ (15 tỷ USD). Truyền thông nhà nước cho biết, các khoản hỗ trợ này đã mang lại lợi ích cho hơn 24 triệu người.
Bên cạnh đó Trung Quốc cũng đưa ra chính sách đánh thuế bao cao su. Kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, bao cao su và các biện pháp tránh thai khác sẽ phải chịu thuế giá trị gia tăng 13%. Để khuyến khích người dân bắt đầu xây dựng hoặc mở rộng gia đình, và giảm bớt gánh nặng tài chính, chính phủ đồng thời bãi bỏ thuế VAT đối với các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ em, các cơ sở chăm sóc người cao tuổi và các dịch vụ liên quan đến hôn nhân.
Các học giả cũng đề xuất việc tích hợp các biện pháp bảo vệ phụ nữ tại nơi làm việc và sự tham gia nhiều hơn của người cha trong việc nuôi dạy con cái để đảm bảo tăng trưởng dân số bền vững lâu dài.
Nhóm nghiên cứu Trivium China ước tính các khoản trợ cấp sinh đẻ sẽ giúp giảm đáng kể chi phí sinh con, giảm áp lực tài chính cho các gia đình trẻ và có khả năng giải phóng tiền mặt của hộ gia đình cho các tiêu dùng khác.
Tuy nhiên, chính sách này cũng sẽ làm tăng thêm 70 tỷ nhân dân tệ vào chi phí vận hành quỹ bảo hiểm y tế của chính phủ vào năm 2026, khoảng 2% tổng chi tiêu của quỹ.
Tín hiệu tích cực về sự gia tăng tỷ lệ kết hôn ở Trung Quốc
Nhờ các chính sách khuyến khích và hỗ trợ, tỷ lệ kết hôn của Trung Quốc năm 2025 đã có sự cải thiện sau khi giảm kỷ lục vào năm 2024. Dữ liệu do Bộ Dân sự nước này công bố tỷ lệ kết hôn đã tăng 8,5% trong chín tháng đầu năm 2025 và có thể tiếp tục gia tăng trong năm nay.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhân khẩu học tỏ ra thận trọng, cho rằng những biện pháp hiện nay khó có thể tạo ra sự phục hồi mạnh mẽ về tỷ lệ sinh. Theo các chuyên gia, Trung Quốc cần giải quyết sâu hơn các vấn đề mang tính cấu trúc như chi phí giáo dục cao, cơ hội việc làm bấp bênh của giới trẻ và sự mất cân bằng giới kéo dài.
Năm ngoái, số lượng các cuộc hôn nhân tại Trung Quốc giảm 20,5%, xuống còn 6,1 triệu, là mức giảm lớn nhất từ trước đến nay.
Tuy nhiên, con số này đã tăng lên trong năm 2025. Bộ Dân chính cho biết, khoảng 5,15 triệu cặp đôi đã kết hôn trong 9 tháng đầu năm 2025, tăng 8,5% so với cùng kỳ năm 2024. Sự phục hồi đặc biệt ấn tượng ở các thành phố lớn như Thượng Hải và Thâm Quyến (tỉnh Quảng Đông), ghi nhận mức tăng trưởng lần lượt gần 40% và 30%, đạt mức cao nhất trong 5 năm.
Các chuyên gia cho rằng sự gia tăng này là do các yếu tố văn hóa và quan trọng hơn, một loạt các điều chỉnh chính sách trong đó đáng chú ý là việc cho phép các cặp vợ chồng kết hôn ở bất cứ đâu trong nước mà không cần xuất trình sổ hộ khẩu. Nhiều cặp đôi cho biết chính sách mới không nhất thiết đẩy nhanh kế hoạch kết hôn của họ nhưng nó giúp quá trình này thuận tiện hơn đối với những người làm việc xa nhà.
Tỷ lệ kết hôn tăng lên có thể nhận thấy rõ ở một trong những chợ váy cưới lớn nhất Trung Quốc, nơi có tới hơn 800 cửa hàng kinh doanh váy cưới. Chị Chen Juan, chủ hiệu váy cưới Luoyi Bridal ở đây cho biết chị cảm thấy lạc quan hơn bởi số lượng đơn hàng trong năm 2025 đã tăng lên và hy vọng năm 2026, cửa hàng của chị sẽ càng đắt khách hơn nữa.
"Có rất nhiều cặp đôi đã bắt đầu xem xét ngày cưới và chuẩn bị kết hôn vào năm 2024. Tuy nhiên, vì năm 2024 được coi là năm không may mắn nên một số cặp đôi đã hoãn đám cưới vào năm sau. Do đó, tổng số cuộc hôn nhân vào năm 2025 sẽ cao hơn đáng kể so với năm 2024. Một yếu tố khác là vào năm 2025, chính phủ đưa ra chính sách cho phép các cặp đôi đăng ký kết hôn mọi nơi đã khuyến khích họ làm đám cưới".
Sự điều chỉnh chính sách này đặc biệt có ý nghĩa đối với hơn 370 triệu người lao động nhập cư tại Trung Quốc. Ngay trong ngày đầu tiên thực hiện, các cuộc đăng ký kết hôn theo quy định mới đã chiếm 30% tổng số các cuộc hôn nhân mới được đăng ký tại Bắc Kinh và Thượng Hải. Đến cuối năm, hơn 452.000 cuộc hôn nhân như vậy đã được đăng ký trên toàn quốc.
Tuy nhiên, chị Zhu Jiaomei, 31 tuổi, người bán váy may đo tại chợ cho rằng về lâu dài thì vấn đề tài chính nói chung đóng vai trò quan trọng hơn là nới lỏng quy định về hộ khẩu khi kết hôn.
"Điều quan trọng nhất là nền kinh tế được cải thiện và mọi người đều có niềm tin. Chỉ khi họ tin tưởng vào tương lai, họ mới cân nhắc kết hôn và có thêm con”.
Một thương nhân khác, bà Cheng Yonggui chủ một hiệu giày cưới cũng có đồng quan điểm.
Có hai con trai sắp đến tuổi kết hôn, bà Cheng cho biết bà và chồng rất lo lắng về việc lập gia đình cho các con ở đất nước mà số lượng nam giới đông hơn phụ nữ do văn hóa truyền thống trọng nam khinh nữ.
"Có hai con trai sẽ kết hôn là một áp lực thực sự, thực sự lớn đối với chúng tôi. Mỗi con trai sẽ cần vài triệu nhân dân tệ, cộng với một chiếc xe hơi, một ngôi nhà và của hồi môn cho cô dâu. Ở chỗ chúng tôi, của hồi môn là bắt buộc gồm 'năm vật phẩm bằng vàng: hoa tai vàng, vòng tay, dây chuyền, nhẫn và mặt dây chuyền. Chúng tôi phải nỗ lực rất nhiều để hỗ trợ con."
Có thể thấy, đối với giới trẻ Trung Quốc, để đi đến quyết định kết hôn và sinh con còn cần nhiều yếu tố như việc làm, tài chính, nhà ở... Vì vậy, ngoài các chính sách khuyến khích, hỗ trợ thì Trung Quốc cần phải giải quyết những vấn đề tồn tại sâu xa như chi phí sinh hoạt và giá nhà tăng, tỷ lệ thất nghiệp...thì mới có thể giảm áp lực cho người trẻ khi kết hôn.
Ứng dụng hỗ trợ người sống một mình gây sốt
Đối với những người lựa chọn không kết hôn và sinh con, thì giải pháp hỗ trợ cuộc sống độc thân trở thành vấn đề được quan tâm. Demumu, một ứng dụng di động được phát triển dành cho những người sống một mình, đang thu hút sự chú ý lớn tại Trung Quốc khi số lượt tải xuống tăng mạnh trong thời gian ngắn. Ứng dụng hướng đến nhiều nhóm đối tượng, từ sinh viên, nhân viên văn phòng đến người cao tuổi, với mục tiêu giúp người dùng duy trì liên lạc với người thân nhằm đảm bảo an toàn cá nhân.
Được thiết kế để đáp ứng nỗi lo lắng và sự cô đơn ngày càng gia tăng ở những người trẻ sống một mình tại các siêu đô thị, ứng dụng này dường như rất phù hợp với một xã hội ngày càng xa cách trong một thế giới đang ngày càng kết nối hơn bao giờ hết.
Chức năng của ứng dụng khá đơn giản: người dùng cần “điểm danh” mỗi ngày bằng cách nhấn vào một nút trên giao diện. Nếu không đăng nhập trong hơn hai ngày liên tiếp, hệ thống sẽ tự động gửi thông báo qua email đến người liên hệ khẩn cấp do người dùng thiết lập trước. Nhóm phát triển mô tả đây là “một công cụ an toàn nhẹ nhàng dành cho những người sống một mình”, chứ không phải một sản phẩm y tế hay giám sát.
Theo BBC, ứng dụng được ra mắt lần đầu vào tháng 5 năm ngoái nhưng chỉ thực sự thu hút sự chú ý rộng rãi trong những tuần gần đây. The Standard của Hồng Kông cho biết chi phí phát triển ứng dụng chỉ hơn 1.000 nhân dân tệ, do ba nhà đồng sáng lập trẻ tuổi đến từ tỉnh Hà Nam,Trung Quốc, sinh sau năm 1995 thực hiện.
Sự nổi lên của ứng dụng này cho thấy ngày càng nhiều người phải đối mặt với sự cô đơn, và sự độc lập không phải lúc nào cũng đi kèm với sự đảm bảo an toàn. Theo Thời báo Hoàn cầu, Trung Quốc dự kiến sẽ có khoảng 150-200 triệu hộ gia đình độc thân vào năm 2030 chiếm khoảng 25 đến 30% tổng số hộ gia đình. Trong khi đó năm 2002, chỉ có 2,52% hộ gia đình Trung Quốc là người sống độc thân. Khi nền kinh tế phát triển, ngày càng nhiều người đặc biệt là giới trẻ rời bỏ quê hương để đến thành phố tìm kiếm việc làm.
Áp lực cuộc sống khiến ngày càng nhiều người không kết hôn thay vào đó tập trung vào bản thân, dành toàn tâm toàn ý theo đuổi sự nghiệp. Quá trình già hóa dân số, tỷ lệ sinh giảm và sự thay đổi trong cấu trúc gia đình truyền thống, làm gia tăng những lo ngại về an toàn, sức khỏe và sự cô lập xã hội đối với cả người cao tuổi lẫn người trẻ độc thânTrung Quốc.
Tên gọi ban đầu của ứng dụng là Sileme đã trở thành tâm điểm tranh cãi bởi khi dịch sang tiếng Anh có nghĩa là “Bạn đã chết chưa?” mang ý nghĩa u ám, không phù hợp với niềm tin văn hóa phổ biến ở Trung Quốc, nơi cái chết thường bị xem là điều xui xẻo. Mặc dù một trong những nhà sáng lập chia sẻ rằng tên gọi ban đầu của ứng dụng không mang ý nghĩa tiêu cực, nhưng “nó lại giống như một lời nhắc nhở để chúng ta trân trọng hiện tại”.
Trước làn sóng phản ứng này, công ty phát triểnMoonscape Technologies đã quyết định đổi tên ứng dụng thành Demumu khi niêm yết tại thị trường bên ngoài Trung Quốc như tại Singapore và Mỹ. Một số người dùng cũng đề xuất mở rộng tính năng, như gửi thông báo qua tin nhắn SMS, theo dõi nhịp tim hoặc tích hợp hệ thống phát hiện báo động tự động.
Việc ứng dụng nhanh chóng lọt vào nhóm ứng dụng trả phí hàng đầu tại các thị trường này cho thấy mối quan tâm về sự cô lập và an ninh cá nhân không chỉ là vấn đề riêng của Trung Quốc, mà đang trở thành một thách thức mang tính toàn cầu.
Nếu không thể đảo ngược xu hướng suy giảm dân số, thì nền kinh tế Trung Quốc sẽ phải đối mặt với những rủi ro nghiêm trọng trong dài hạn. Hệ quả có thể là lực lượng lao động thu hẹp đáng kể, nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ, đặc biệt là nhà ở suy yếu, trong khi áp lực lên hệ thống lương hưu và chăm sóc y tế ngày càng gia tăng. Chính vì vậy, kế hoạch tăng dân số giờ đây lại trở thành một bài toán nan giản và cũng là một phần quan trọng trong chiến lược kinh tế của nước này.
