Quan hệ xuyên Đại Tây Dương trước 'điểm gãy' lịch sử?
Trong bối cảnh ông Trump kiên quyết đòi quyền sở hữu Greenland, khả năng đạt thỏa thuận vẫn mờ nhạt. Việc ông nhiều lần chỉ trích châu Âu cho thấy quan hệ xuyên Đại Tây Dương tiếp tục đối mặt thách thức, thậm chí nguy cơ rạn nứt.
Trong chuyến công du Thụy Sĩ tham dự Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tại Davos, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/1 đã bất ngờ rút lại các đe dọa áp thuế nhằm gây sức ép đối với Greenland - vùng lãnh thổ bán tự trị của Đan Mạch, loại trừ khả năng sử dụng vũ lực và cho biết một khuôn khổ thỏa thuận đã đạt được giữa các bên. Động thái này đã phần nào giúp hạ nhiệt căng thẳng kéo dài suốt nhiều tuần qua trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, trong bối cảnh ông Trump vẫn kiên quyết không chấp nhận bất cứ điều gì ngoài quyền sở hữu hoàn toàn Greenland, vẫn chưa rõ dạng thỏa thuận nào có thể đáp ứng yêu cầu của nhà lãnh đạo Mỹ.
Bên cạnh đó, việc trong bài phát biểu kéo dài hơn một giờ, Tổng thống Mỹ nhiều lần chỉ trích châu Âu về nhiều vấn đề, cho thấy quan hệ xuyên Đại Tây Dương vẫn đang đứng trước nhiều thách thức, thậm chí “điểm gãy” lịch sử.
Ông Trump “quay xe” nhượng bộ châu Âu?
Kể từ khi trở lại Nhà trắng vào tháng 1 năm ngoái, hết lần này đến lần khác, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đặt các đồng minh xuyên Đại Tây Dương của Washington vào thế khó - từ thuế quan toàn cầu, vấn đề Ukraine đến những lời đe dọa gần đây về việc sáp nhập Greenland và cảnh báo áp thuế 10% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ 8 nước châu Âu phản đối ông kiểm soát hòn đảo này, với lời khẳng định “không có đường lùi”.
Trong bối cảnh ấy, mọi sự chú ý đổ dồn về Hội nghị thường niên Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) 2026 ở thành phố Davos (Thụy Sĩ) ngày 21/1 khi ông Trump có bài phát biểu quan trọng. Đối với các nhà lãnh đạo châu Âu đang lo lắng lắng nghe những phát biểu của nhà lãnh đạo Mỹ về Greenland, có 6 từ trong bài phát biểu thực sự quan trọng: “Tôi sẽ không dùng vũ lực.”
"Đó có lẽ là tuyên bố lớn nhất mà tôi đã đưa ra, bởi vì mọi người nghĩ rằng tôi sẽ dùng vũ lực. Tôi không cần phải dùng vũ lực. Tôi không muốn dùng vũ lực. Tôi sẽ không dùng vũ lực. Tất cả những gì Mỹ yêu cầu chỉ là một nơi gọi là Greenland."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Đây là tuyên bố rõ ràng nhất từ trước đến nay của ông Trump rằng ông sẽ không cố gắng chiếm Greenland bằng sức mạnh quân sự. Chỉ trước đó một ngày, Tổng thống Mỹ vẫn từ chối loại trừ khả năng này, và Nhà Trắng cho biết các lựa chọn quân sự vẫn còn được xem xét.
Vài giờ sau bài phát biểu tại Hội nghị Davos, ông Trump tiếp tục tuyên bố đã đạt được “khuôn khổ của một thỏa thuận trong tương lai” về Greenland sau cuộc gặp với Tổng Thư ký NATO, và các mức thuế mà ông đe dọa sẽ áp đặt vào tháng tới đã bị hủy bỏ. Theo ông chủ Nhà trắng, “giải pháp này, nếu được thực hiện, sẽ là một điều tuyệt vời cho Mỹ và tất cả các quốc gia NATO”. Tuy nhiên, ông Trump không đưa ra bất kỳ chi tiết cụ thể nào về thỏa thuận.
Những tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Davos đã giúp các quan chức châu Âu phần nào nhẹ nhõm. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là mọi việc sẽ dễ dàng hơn trong tương lai. Ông Trump vẫn kiên quyết rằng ông sẽ không chấp nhận bất cứ điều gì ngoài quyền sở hữu hoàn toàn Greenland, khẳng định rằng “không một quốc gia hay nhóm quốc gia nào có khả năng đảm bảo an ninh cho Greenland, ngoài Mỹ.”
"Greenland là một vùng lãnh thổ rộng lớn, gần như hoàn toàn không có người ở và chưa được phát triển, nằm không được bảo vệ ở một vị trí chiến lược quan trọng giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc. Chúng ta cần nó vì an ninh quốc gia chiến lược và an ninh quốc tế. Hòn đảo rộng lớn không được bảo vệ này thực chất là một phần của Bắc Mỹ ở biên giới phía Bắc của Tây bán cầu. Đó là lãnh thổ của chúng ta."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tổng thống Mỹ cũng kêu gọi tiến hành “đàm phán ngay lập tức” với các đồng minh châu Âu nhằm thảo luận khả năng Mỹ sở hữu Greenland, đồng thời cảnh báo ông sẽ ghi nhớ những người chống đối ông.
Khủng hoảng xuyên Đại Tây Dương
Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump từ bỏ khả năng sử dụng vũ lực để kiểm soát Greenland đồng thời tuyên bố không còn áp đặt thuế quan mà ông từng đe dọa sẽ có hiệu lực vào ngày 1/2 tới đối với các đồng minh châu Âu một lần nữa cho thấy sự va chạm liên tục giữa mong muốn sáp nhập Greenland của ông chủ Nhà Trắng với thực tế ngoại giao và chính trị, tiêu biểu cho nhiệm kỳ thứ hai được định hình bởi những thay đổi chính sách đột ngột và những đảo chiều nhanh chóng.
Hết lần này đến lần khác, vị Tổng thống của Đảng Cộng hòa đã thay đổi lập trường về thuế quan và các vấn đề khác dưới áp lực kinh tế, chính trị hoặc thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh Tổng thống Mỹ vẫn công khai hoài nghi tính công bằng của NATO và quyết không từ bỏ tham vọng đối với Greenland, còn EU buộc phải cân nhắc từ bỏ chính sách hòa hoãn để bảo vệ chủ quyền và đoàn kết nội khối, những gì được coi là sự nhượng bộ của ông Trump tại Davos khó có thể xoa dịu lo ngại rằng liên minh phương Tây đang đứng bên bờ vực tan vỡ.
Thời gian qua, bất chấp những nỗ lực để lấy lòng Tổng thống Mỹ, các nhà lãnh đạo châu Âu vẫn chưa thể thuyết phục ông Trump từ bỏ ý định sở hữu Greenland hay tập trung giúp đỡ Ukraine. Bài phát biểu được mong đợi của ông Trump tại Davos cũng không giúp xoa dịu được sự lo lắng và bối rối của họ, khi nhà lãnh đạo Mỹ liên tục phàn nàn về việc Mỹ đã bị châu Âu lợi dụng, và tỏ ra khó hiểu khi thấy nỗ lực giành quyền kiểm soát Greenland của mình lại gặp phải sự kháng cự.
Ông Trump chỉ trích Đan Mạch “vô ơn” vì đã từ chối từ bỏ quyền kiểm soát Greenland, cho rằng quốc gia này nợ Mỹ vì đã bảo vệ họ trong Thế chiến II. Ông cũng nói rằng việc Mỹ kiểm soát Greenland sẽ không làm suy yếu NATO, liên minh quân sự mà cả Mỹ và Đan Mạch đều là thành viên, đồng thời lên án các nhà lãnh đạo châu Âu vì đã biến lục địa của họ thành một nơi không thể nhận ra với tình trạng di cư không kiểm soát và các chính sách kinh tế cực đoan.
"Trong những thập kỷ gần đây, ở Washington và các nước châu Âu, người ta thường cho rằng cách duy nhất để phát triển một nền kinh tế phương Tây hiện đại là thông qua việc tăng chi tiêu chính phủ không ngừng, di cư ồ ạt không kiểm soát và nhập khẩu nước ngoài vô tận. Đây là con đường mà chính quyền Joe Biden và nhiều chính phủ phương Tây khác đã đi theo. Kết quả là thâm hụt ngân sách và thương mại kỷ lục, thâm hụt chủ quyền ngày càng tăng do làn sóng di cư ồ ạt lớn nhất trong lịch sử loài người. Chúng ta chưa từng thấy điều gì tương tự."
Tổng Thống Mỹ Donald Trump.
Phản ứng sau bài phát biểu của Tổng thống Mỹ tại Davos, Bộ trưởng Ngoại giao Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen cho biết: “Điều khá rõ ràng sau bài phát biểu này là tham vọng của Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn còn nguyên vẹn. Tất nhiên, xét riêng lẻ, việc ông ấy nói rằng sẽ không sử dụng vũ lực là một điều tích cực. Tất nhiên, điều đó cần được lưu ý.”
Trước đó, cũng tại Davos, trong bối cảnh căng thẳng ngoại giao và bất ổn thị trường gia tăng, hàng loạt lãnh đạo cấp cao của châu Âu và Bắc Mỹ đã đồng loạt lên tiếng chỉ trích cách tiếp cận mang tính “cưỡng ép” của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đặc biệt liên quan tới thương mại và vấn đề Greenland. Khác với những năm trước, khi các nhà lãnh đạo quốc tế thường tránh đối đầu trực diện với ông Donald Trump, không khí tại Davos lần này mang màu sắc cứng rắn hiếm thấy.
"Hiện tại chúng ta đang ở trong một vị thế rất khó khăn. Chúng ta phụ thuộc vào Mỹ, vì vậy chúng ta đã chọn cách khoan dung. Nhưng giờ đây, quá nhiều lằn ranh đỏ đang bị vượt qua, khiến bạn phải lựa chọn giữa lòng tự trọng của mình - làm một chư hầu hạnh phúc là một chuyện, làm một nô lệ khốn khổ lại là chuyện khác."
Thủ tướng Bỉ Bart De Wever.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cảnh báo cách tiếp cận của chính quyền Tổng thống Trump có nguy cơ đẩy quan hệ Mỹ - EU vào “vòng xoáy đi xuống”. Hôm 20/1, bà von der Leyen khẳng định Liên minh châu Âu hoàn toàn đoàn kết với Greenland và Đan Mạch, nhấn mạnh rằng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của họ là không thể thương lượng, khẳng định nếu Mỹ áp thuế 10% đối với 8 quốc gia châu Âu để buộc bán Greenland, EU sẽ đáp trả bằng một phản ứng “không khoan nhượng, thống nhất và tương xứng”.
Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kịch liệt phản đối nỗ lực “khuất phục châu Âu”, cho rằng việc dùng thuế quan làm đòn ép về Greenland là “không thể chấp nhận”.
Một năm sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại nắm quyền, niềm tin của châu Âu vào sức mạnh của mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang phai nhạt nhanh chóng. Các phát biểu thẳng thắn cho thấy niềm tin vào vai trò bảo trợ toàn cầu của Mỹ, dưới thời Tổng thống Donald Trump, đang suy giảm nghiêm trọng. Nhiều nhận định cho rằng đây không chỉ là bất đồng chính sách đơn lẻ, mà phản ánh sự rạn vỡ mang tính cấu trúc của trật tự toàn cầu hình thành sau Chiến tranh Lạnh.
Trước đó, nhằm đáp trả việc Mỹ doạ áp thuế đối với 8 quốc gia châu Âu, Nghị viện châu Âu đã quyết định hoãn phê chuẩn thỏa thuận thương mại được với Mỹ hồi tháng 7 năm ngoái. Châu Âu cũng ám chỉ việc sử dụng các công cụ chống cưỡng ép (ACI) - thường được gọi là “vũ khí thương mại” - bao gồm kiểm soát xuất khẩu, thuế đối với thương mại dịch vụ, hạn chế các công ty nước ngoài tham gia đấu thầu và thuế quan đối với hàng hóa trị giá 93 tỷ euro của Mỹ.
Trong khi đó, Mỹ đã đột ngột tuyên bố kế hoạch cắt giảm sự tham gia trong các nhóm tư vấn và cơ chế chỉ huy then chốt của NATO, rút về khoảng 200 quân nhân hiện phục vụ trong những trung tâm NATO. Việc thu hẹp vai trò trong những cơ chế chiến lược, có thể làm gia tăng lo ngại của châu Âu về việc Mỹ thực hiện các cam kết của liên minh.
Tương lai nào cho quan hệ Mỹ - EU?
Giới quan sát cho rằng quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang đối mặt với tình huống khó khăn nhất kể từ Thế chiến II. Mặc dù vậy, theo nhận định của giới quan sát, những xung đột gay gắt giữa hai bên hiện nay liên quan đến Greenland hay thuế quan sẽ không dẫn đến sự đổ vỡ hoàn toàn trong quan hệ, mà chỉ là một giai đoạn cạnh tranh leo thang và đỉnh điểm của các động thái chiến lược.
Năm ngoái, khi chiến tranh thương mại nổ ra, thế giới đã bị chấn động bởi “cuộc chiến” giữa Mỹ và EU. Lần này, xung đột lại leo thang vì vấn đề Greenland, và căng thẳng thậm chí còn cao hơn. Đây được coi là sự rạn nứt nghiêm trọng nhất trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương trong nhiều thập kỷ.
Tham vọng thâu tóm Greenland của ông Trump xuất phát từ sự quan tâm kéo dài suốt nhiều năm kết hợp với những cân nhắc thực tế, bao gồm nhu cầu chiến lược về tài nguyên và các tuyến đường vận chuyển ở Bắc Cực. Những nỗ lực tăng cường gần đây của ông được cho là có liên quan đến việc chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và tận dụng động lực từ hành động quân sự chống lại Venezuela để mở rộng “chiến thắng” và giành được vị thế mạnh mẽ hơn.
Trong khi đó, phản ứng mạnh mẽ của châu Âu xuất phát từ việc ông Trump tuân theo chính trị cường quyền gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nguyên tắc cơ bản như luật pháp quốc tế và chủ quyền lãnh thổ, cũng như hệ thống quy tắc ăn sâu vào "bản chất chính trị" của châu Âu. Hơn nữa, việc ông sử dụng thuế quan để “tống tiền” EU cũng đã phá vỡ các chuẩn mực chi phối quan hệ giữa các đồng minh.
"Cả hai bên đều liên tục gây áp lực lên nhau, phô trương sức mạnh và thăm dò giới hạn chịu đựng của đối phương. Không bên nào sẵn sàng 'nhượng bộ' trước. Đặc biệt, khi Mỹ ở thế tấn công và có những hành động thiếu hợp lý, châu Âu nhận thức rõ rằng nếu cứ tiếp tục nhượng bộ, điều đó chỉ càng khuyến khích ông Trump lợi dụng tình hình và đưa ra thêm nhiều yêu sách hơn nữa."
Ông Ding Chun - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu châu Âu tại Đại học Phúc Đán, Trung Quốc.
Tuy nhiên, do năng lực hạn chế nên châu Âu sẽ bị thử thách nghiêm trọng dưới áp lực cực lớn từ Mỹ. EU có thể sử dụng các công cụ phản công và các biện pháp khác để trả đũa, nhưng sức mạnh tổng thể và khả năng hành động thống nhất của châu Âu không đủ để đối đầu với Mỹ.
Trong khi đó, vấn đề Greenland dự kiến sẽ không được giải quyết trong ngắn hạn và có thể kéo dài hoặc thậm chí trở thành vấn đề trung và dài hạn. Tất cả các dấu hiệu đến nay cho thấy châu Âu đang cân bằng cẩn trọng giữa các chiến thuật cứng rắn và mềm dẻo. Minh chứng cho điều đó là Anh tuyên bố sẽ không áp đặt thuế quan trả đũa đối với Mỹ; Đức và Hà Lan rút quân khỏi Greenland chỉ trong vòng vài ngày, tuyên bố “nhiệm vụ đã hoàn thành”; còn Tổng thống Pháp Macron đã gửi một “thông điệp riêng” mời ông Trump gặp mặt.
Thực tế, thông điệp mới nhất của ông Trump có nhiều tầng ý nghĩa. Một mặt, ông khẳng định không có “đường lui” trong việc kiểm soát Greenland; mặt khác, ông ám chỉ sẽ có một giải pháp làm hài lòng cả NATO và Mỹ. Theo giới quan sát, ông Trump, một người tin vào “nghệ thuật đàm phán”, cũng đang điều chỉnh chiến lược của mình theo tình hình thay đổi.
"Tôi nghĩ một trong những điều mà ông Trump dường như quan tâm nhất là nền kinh tế. Và tất cả những lời bàn tán về việc áp thuế và chiếm Greenland đã nhận được sự ủng hộ từ cử tri cốt lõi. Tổng thống Trump đã rất thành công. Và rồi khi nó bắt đầu gây tổn hại cho nền kinh tế, đó là lúc bạn thấy ông ấy lùi bước và tìm kiếm một chiến lược rút lui."
Ông Nolan Higdon - Giảng viên Đại học California Santa Cruz, Mỹ.
Ngày 20/1 vừa qua, Mỹ trải qua cú sốc kép với ba đợt bán tháo cổ phiếu, trái phiếu và tiền tệ, ghi nhận ngày tồi tệ nhất kể từ khi ông Trump áp dụng “thuế quan có đi có lại” vào ngày 2/4 năm ngoái. Cổ phiếu Mỹ đã ghi nhận mức giảm mạnh nhất trong một ngày trong ba tháng qua. Điều này khiến người ta nhớ lại năm ngoái, do sự hỗn loạn của thị trường chứng khoán và việc bán tháo trái phiếu kho bạc Mỹ, ông Trump đã khẩn cấp đình chỉ việc thực hiện thuế quan đối ứng. Cú đánh kép từ việc bán tháo cổ phiếu, trái phiếu và tiền tệ hôm 20/1 có thể cho thấy “việc bán tháo hàng hóa Mỹ” đang quay trở lại và là động lực để Tổng thống Mỹ nhượng bộ.
Tương lai của quan hệ EU - Mỹ phụ thuộc vào việc vấn đề Greenland được giải quyết như thế nào. Nhưng bất kể kết quả ra sao, sự bế tắc này đã làm sâu sắc thêm rạn nứt cấu trúc giữa hai bên. Tuy nhiên, ngay cả khi Mỹ và châu Âu ngày càng xa cách nhau, họ sẽ không hoàn toàn tách rời. Châu Âu vẫn chưa đủ khả năng thoát khỏi sự chi phối của Mỹ và có được độc lập hoàn toàn, và những bất đồng nội bộ vẫn còn tồn tại. Hơn nữa, liên minh đã kéo dài gần 80 năm giữa Mỹ và châu Âu vẫn còn nền tảng, vì vậy mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương sẽ không thể sụp đổ chỉ sau một đêm.
