Nhiều nước mạnh tay với mạng xã hội
Trước làn sóng thắt chặt quản lý không gian mạng, các chính phủ của nhiều quốc gia trên thế giới đang cho thấy sự cứng rắn khi sẵn sàng đối diện với những chỉ trích về tính khả thi hay quyền tự do cá nhân, miễn là bảo vệ được trẻ em trước những mối nguy trực tuyến.
Một bồi thẩm đoàn tại Los Angeles, bang California, Mỹ vừa ra phán quyết cho rằng, nền tảng Meta (sở hữu mạng xã hội Facebook, Instagram, WhatsApp, Messenger và mạng chia sẻ video YouTube) của Tập đoàn công nghệ Google phải chịu trách nhiệm về việc giới trẻ "nghiện mạng xã hội". Phán quyết được đánh giá có thể tạo tiền lệ pháp lý quan trọng cho hàng loạt vụ kiện tương tự. Các chuyên gia cho rằng vụ việc mới đây có thể buộc các công ty công nghệ phải điều chỉnh cách thiết kế sản phẩm, tăng cường biện pháp bảo vệ người dùng trẻ, đồng thời thay đổi cách tiếp cận giữa mục tiêu tăng trưởng và trách nhiệm xã hội trong môi trường số.
Meta và Google đối mặt với hàng loạt vụ kiện tại Mỹ
Ngày 25/3, một bồi thẩm đoàn tại Los Angeles đã yêu cầu Meta và Google bồi thường tổng cộng 6 triệu USD cho nguyên đơn Kaley G.M., 20 tuổi. Người này cho biết cô đã rơi vào tình trạng trầm cảm và có ý nghĩ tự tử sau khi nghiện các nền tảng của hai công ty từ khi còn nhỏ do thiết kế thu hút sự chú ý của chúng. Bồi thẩm đoàn kết luận Meta và Google đã thiếu trách nhiệm trong thiết kế nền tảng và không cảnh báo đầy đủ cho người dùng về các rủi ro.
Trước đó, một bồi thẩm đoàn khác tại Santa Fe, bang New Mexico cũng ra phán quyết yêu cầu Meta phải chịu trách nhiệm về các cáo buộc cố tình đẩy trẻ em và người dùng vị thành niên vào tình huống nguy hiểm đối với sức khỏe tâm thần. Bồi thẩm đoàn đã xác định Meta thực hiện các hành vi thương mại không công bằng, lừa dối hoặc vô lương tâm, vi phạm luật pháp bang đối với hàng trăm nghìn trường hợp, buộc Meta phải trả 375 triệu USD tiền phạt.
Những phiên tòa này được xem là phép thử đầu tiên nhằm xác định liệu các “ông lớn công nghệ” có thể bị quy trách nhiệm pháp lý về thiết kế ứng dụng bị cho là gây tổn hại tới sức khỏe tinh thần của giới trẻ hay không.
Meta, Snapchat và công ty mẹ Snap Inc., YouTube của Google, cùng TikTok và công ty mẹ ByteDance đang phải đối mặt với hàng nghìn vụ kiện tại các tòa án liên bang và tòa án bang. Các đơn kiện cho rằng các công ty đã cố ý thiết kế những tính năng khiến trẻ em và thanh thiếu niên dễ bị nghiện, từ đó góp phần gây ra khủng hoảng sức khỏe tâm thần.
Phó Giáo sư Jessica l. Schleider, Đại học NorthWestern chia sẻ: “Các nền tảng mạng xã hội thường là nơi mà giới trẻ tìm đến đầu tiên để tìm kiếm thông tin, tìm sự hỗ trợ, kết nối với bạn bè đồng trang lứa cũng như tham gia vào các hoạt động xã hội thường ngày. Về bản chất, đây là những không gian công cộng trong môi trường số. Tuy nhiên, do cách các nền tảng này được thiết kế và vận hành, cùng với một số tính năng nhất định, nhiều khía cạnh của mạng xã hội cũng có thể gây tác động tiêu cực tới sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên.”
"Phần lớn các cuộc tranh luận mà tôi thấy, đặc biệt trong vài ngày gần đây, xoay quanh cái gọi là ‘thiết kế gây nghiện’ trên mạng xã hội. Thực chất, điều này đề cập đến việc một số yếu tố được cố ý đưa vào sản phẩm nhằm giữ người dùng ở lại trên nền tảng càng lâu càng tốt. Đối với mạng xã hội, các yếu tố như tính năng cuộn vô hạn hay thuật toán đề xuất nội dung đóng vai trò quan trọng. Những thuật toán này rất nhanh chóng nhận ra người dùng thích gì, và khi đã xác định được điều đó, chúng sẽ tiếp tục cung cấp ngày càng nhiều nội dung tương tự.”
Giáo sư Mark Griffiths - Đại học Nottingham TrenT.
Lâu nay Meta và Google luôn bác bỏ việc chịu trách nhiệm pháp lý do sản phẩm của mình gây nghiện, đồng thời khẳng định đã cung cấp các công cụ quản lý cho phụ huynh, công bố nghiên cứu an toàn và tuân thủ các quy định hiện hành.
Trên thực tế, nhiều bậc cha mẹ ở Mỹ và một số nước trên thế giới cáo buộc Meta và YouTube không chỉ cố tình thiết kế nền tảng nhằm gây nghiện cho trẻ em mà còn chủ động xây dựng các cơ chế kỹ thuật nhằm giữ trẻ em “dán mắt” vào màn hình. Nếu không có biện pháp xử lý, các nền tảng này đối mặt hậu quả kép khi không chỉ bị phạt tiền mà còn là sự tẩy chay của hàng tỷ khách hàng.
Làn sóng siết chặt quản lý mạng xã hội tại châu Âu
Làn sóng kiện tụng tại Mỹ là một phần của phản ứng toàn cầu nhằm vào các nền tảng mạng xã hội do lo ngại ngày càng lớn về tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với sức khỏe tinh thần của trẻ em. Trước đó, Australia đã trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới yêu cầu các trang mạng xã hội phải xóa tài khoản của người dùng dưới 16 tuổi, trong khi một số quốc gia khác, cũng đang xem xét các biện pháp hạn chế tương tự. Chính phủ Hy Lạp đang chuẩn bị trình đề xuất cấm trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. Nếu được thông qua, Hy Lạp sẽ trở thành quốc gia mới nhất tại châu Âu áp dụng các biện pháp hạn chế việc sử dụng mạng xã hội đối với trẻ vị thành niên.
Bà Georgia Efstathiou đã thử mọi cách để giảm bớt sự phụ thuộc của cậu con trai 14 tuổi vào mạng xã hội: từ những cuộc trò chuyện thẳng thắn đến việc tịch thu điện thoại. Tuy nhiên, theo bà, các cuộc tranh cãi vẫn thường xuyên bùng phát.
Bà Georgia Efstathiou - Phụ huynh cho hay: “Các bậc cha mẹ thực sự cần được giúp đỡ. Việc kiểm soát con cái sử dụng mạng xã hội đang trở nên rất khó khăn. Tôi gần như không thể làm gì hơn ngoài việc tranh cãi với con, và điều đó chỉ khiến mối quan hệ giữa hai mẹ con trở nên tệ hơn.”
Giờ đây, bà Efstathiou có thể sắp nhận được sự hỗ trợ mà mình mong đợi. Chính phủ Hy Lạp sắp công bố lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với trẻ em dưới 15 tuổi.
Bà Efstathiou không phải là trường hợp cá biệt. Một cuộc thăm dò dư luận do tổ chức ALCO công bố hồi tháng 2 cho thấy gần 80% người dân Hy Lạp ủng hộ lệnh cấm này. Trước đó, chính phủ nước này đã cấm sử dụng điện thoại di động trong trường học và triển khai các nền tảng kiểm soát của phụ huynh nhằm hạn chế thời gian sử dụng thiết bị của thanh thiếu niên. Dù chưa công bố chi tiết cách thức thực thi, chính phủ cho biết sẽ đi theo hướng tương tự như Australia.
Ông George Kormas thuộc Trung tâm Internet An toàn Hy Lạp tại Athens – đơn vị vận hành đường dây nóng hỗ trợ thanh thiếu niên về các vấn đề trên mạng – cho biết số cuộc gọi liên quan đến bắt nạt trực tuyến đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2024 – 2025. Theo dữ liệu của đường dây nóng, 75% trẻ em sử dụng mạng xã hội tại Hy Lạp hiện đang ở độ tuổi tiểu học.
Theo ông Kormas, các chính phủ buộc phải can thiệp bằng những lệnh cấm khi các công ty công nghệ né tránh việc quản lý nền tảng do động cơ lợi nhuận, trong khi phụ huynh dường như không thể tự giải quyết vấn đề.
Nhà tâm lý học trẻ em Maria Polikreti cho biết ngày càng có nhiều trẻ nhỏ sử dụng mạng xã hội và tiếp xúc với những hình ảnh vượt quá khả năng nhận thức của lứa tuổi. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo rằng việc cấm hoàn toàn có thể khiến trẻ cảm thấy bị cô lập khỏi các mối quan hệ xã hội, đồng thời mang cảm giác tội lỗi hoặc xấu hổ không cần thiết. Theo bà, giải pháp cốt lõi là giáo dục trẻ ngay từ sớm trong gia đình và nhà trường để có sự chuẩn bị phù hợp.
"Chúng ta cần thận trọng khi đặt ra những giới hạn này, bởi hiện nay tình hình đã khác so với khoảng mười năm trước. Khi đó, thế giới thực vẫn đóng vai trò chủ đạo và môi trường số chỉ tồn tại như một không gian song song. Còn hiện nay, không gian vật lý và không gian số đang tương tác rất mạnh mẽ với nhau, và thanh thiếu niên cũng cần phải tham gia ở một mức độ nhất định trong môi trường số này."
Bà Maria Polikreti - Nhà tâm lý học về trẻ em.
Trong khi đó, linh mục Dimitris Daniil cho rằng nên áp dụng cách tiếp cận khác thay vì lệnh cấm, chẳng hạn như gia đình tự hạn chế việc sử dụng điện thoại hoặc triển khai các chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của trẻ về rủi ro. Ông cảnh báo nếu không, trẻ có thể nghĩ rằng mình đang làm điều “sai trái”.
Catherine, con gái 14 tuổi của ông, thừa nhận bản thân thường bị cuốn vào mạng xã hội và không phải lúc nào cũng kiểm soát được việc sử dụng. Tuy nhiên, em cho rằng nếu có thể gửi thông điệp tới chính phủ, em sẽ nói rằng phần lớn thanh thiếu niên cùng trang lứa chưa từng biết đến một thế giới không có mạng xã hội, bởi đây đã trở thành một phần trong cuộc sống hằng ngày của các em.
Em Catherine Daniil, 14 tuổi cho rằng: “Em nghĩ mình có thể kiểm soát việc sử dụng điện thoại, nhưng rồi nhiều khi vẫn bị cuốn vào. Đây gần như là cuộc sống của chúng em, vì từ khi sinh ra chúng em đã quen với việc nhìn vào màn hình điện thoại. Vì vậy, một mặt em có thể kiểm soát, nhưng nhiều lúc vẫn bị cuốn theo.”
Pháp cũng đang thúc đẩy kế hoạch cấm người dùng dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, với mục tiêu trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trong Liên minh châu Âu (EU) triển khai biện pháp này.
Tháng 1 vừa qua, Hạ viện Pháp đã thông qua dự luật yêu cầu tất cả các nền tảng mạng xã hội từ chối đăng ký mới cho người dùng dưới 15 tuổi và tạm đình chỉ các tài khoản của trẻ em dưới độ tuổi này.
Dự luật cũng đề xuất cấm sử dụng điện thoại di động trong các trường trung học phổ thông và dự kiến có hiệu lực từ tháng 9 tới.
Tuy nhiên, Thượng viện Pháp, nghiêng về phe bảo thủ, đã thông qua dự luật vào ngày 31/3 với một số sửa đổi, trong đó phân loại các nền tảng theo mức độ ảnh hưởng tới “sự phát triển thể chất, tinh thần và đạo đức” của trẻ, đồng thời cho phép phụ huynh kiểm soát việc truy cập một số nền tảng nhất định.
Do Thượng viện đưa ra một số điều chỉnh nói trên, nên dự luật hiện cần được hai viện thống nhất trước khi có thể ban hành chính thức.
Các quốc gia khác ở châu Âu như Áo, Tây Ban Nha và Đan Mạch cũng đang lên kế hoạch thiết lập tuổi tối thiểu để sử dụng mạng xã hội.
Những động thái này cho thấy một xu hướng rõ nét tại châu Âu trong việc tăng cường kiểm soát không gian mạng, đặc biệt với nhóm người dùng trẻ tuổi.
Indonesia hạn chế trẻ sử dụng mạng xã hội
Cũng giống như các nước châu Âu, tại châu Á, chính phủ Indonesia cũng vừa chính thức áp dụng các quy định mới nhằm hạn chế trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội và trò chơi trực tuyến bị xếp loại rủi ro cao. Các biện pháp hạn chế đã nhận được sự ủng hộ của đa số phụ huynh tại nước này.
Việc dành 1 đến 2 giờ vào cuối tuần để chơi với bạn bè trên Roblox, một nền tảng sandbox với các trò chơi phiêu lưu và đua xe hấp dẫn khá phổ biến đối với trẻ em Indonesia. Tuy nhiên, khoảng 70 triệu người Indonesia dưới 16 tuổi từ ngày 28/3 đã mất quyền truy cập vào Roblox và 7 nền tảng khác, khi chính phủ hạn chế quyền truy cập của trẻ em vào các ứng dụng kỹ thuật số, được coi là tiềm ẩn “rủi ro cao” đối với sự an toàn của trẻ em.
Theo quy định mới, các nền tảng phổ biến như Roblox, X, Facebook, Instagram, YouTube và TikTok đều nằm trong danh sách cần được kiểm soát chặt chẽ. Bộ trưởng Truyền thông và Kỹ thuật số Indonesia Meutya Hafid cho biết quá trình vô hiệu hóa các tài khoản không đủ tuổi bắt đầu được thực hiện dần dần kể từ cuối tuần trước.
Tại thành phố Bogor, những đứa trẻ như cậu bé Anza Zafran Utama chín tuổi đang đối mặt với việc không còn được tự do khám phá thế giới ảo trên Roblox cùng bạn bè. Mẹ của cậu bé chia sẻ rằng con trai mình có thể dành tới bốn giờ liên tục sau giờ học để chơi game và chỉ dừng lại khi điện thoại hết pin.
Em Anza Zafran Utama, 9 tuổi chia sẻ: “Cháu hay chơi các trò như Mobile Legend, Block Blast và nhiều trò khác nữa. Cháu cũng xem cả mạng xã hội trong đó có Youtube.”
Nhiều bậc phụ huynh tại quốc gia vạn đảo bày tỏ sự ủng hộ đối với các biện pháp kiểm soát này nhằm giúp con cái họ không quên mất khái niệm thời gian. Tuy nhiên, việc triển khai thực tế vẫn đang gây ra nhiều bối rối cho cả người dùng lẫn các đơn vị vận hành. Các chuyên gia xã hội học nhận định rằng dù chính sách đã thành hình nhưng các hướng dẫn kỹ thuật cụ thể để xác minh độ tuổi chính xác vẫn còn thiếu sót.
"Chúng ta cần tiếp tục theo dõi xem chính sách này sẽ được triển khai như thế nào. Tuy nhiên, chúng tôi hy vọng công chúng vẫn có thể đóng góp ý kiến để các quy định được hoàn thiện hơn, bởi chúng ta có cùng mục tiêu. Tôi tin rằng xã hội đều mong muốn bảo vệ trẻ em trong không gian số, nhưng vấn đề là cách thức thực hiện các quy định đó ra sao, đồng thời làm thế nào để vẫn bảo đảm quyền của trẻ em. Đây là những vấn đề cần được đánh giá một cách toàn diện và cần có sự tham gia của nhiều tiếng nói hơn, bao gồm cả ý kiến của chính trẻ em, vì các quy định này sẽ trực tiếp ảnh hưởng tới các em."
Giám đốc điều hành Safenet (Mạng lưới Tự do Biểu đạt Đông Nam Á), Nenden Sekar Arum.
Trước áp lực từ phía chính quyền, các tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu đưa ra những điều chỉnh để tuân thủ pháp luật địa phương. Roblox cam kết sẽ giới thiệu các tính năng kiểm soát nội dung và giao tiếp mới dành riêng cho người chơi dưới 16 tuổi tại Indonesia.
Trong khi đó, Meta khẳng định đã triển khai tài khoản dành cho thiếu niên trên Instagram và Facebook với các lớp bảo vệ tích hợp sẵn để cha mẹ có thể giám sát người mà con cái họ đang trò chuyện. TikTok cũng tuyên bố sẽ đình chỉ các tài khoản bị xác định là không tuân thủ quy định về độ tuổi tối thiểu và tăng cường hơn 50 tính năng an toàn mặc định. X khẳng định việc ngăn chặn người dùng dưới 16 tuổi không phải là lựa chọn của công ty mà là yêu cầu bắt buộc từ luật pháp Indonesia.
Google bày tỏ sự ủng hộ đối với cách tiếp cận đánh giá dựa trên rủi ro của chính phủ thay vì lệnh cấm hoàn toàn, đồng thời cảnh báo rằng việc xóa bỏ hàng loạt tài khoản YouTube của trẻ em có thể tạo ra khoảng cách về kiến thức.
Các nhà phân tích lo ngại rằng trẻ em vẫn có thể tìm cách vượt qua các hạn chế thông qua các thủ thuật công nghệ đơn giản. Dẫu vậy, Indonesia vẫn quyết tâm áp dụng các hình phạt nghiêm khắc đối với những nền tảng không tuân thủ, bao gồm cả biện pháp mạnh tay nhất là chặn truy cập hoàn toàn.
Tại Singapore, từ ngày 1/4, các kho ứng dụng hoạt động tại Singapore sẽ phải triển khai các biện pháp xác minh độ tuổi người dùng nhằm ngăn chặn người dưới 18 tuổi tải xuống các ứng dụng không phù hợp. Để thực hiện yêu cầu này, các kho ứng dụng có thể sử dụng nhiều biện pháp xác minh độ tuổi, bao gồm kiểm tra giấy tờ tùy thân do chính phủ cấp, phân tích khuôn mặt để ước tính độ tuổi hoặc đánh giá hành vi sử dụng trực tuyến.
Dù vẫn còn một số ý kiến cảnh báo lệnh cấm có thể tiềm ẩn rủi ro và phản tác dụng, song động thái của Indonesia, Mỹ và các nước châu Âu cho thấy các chính phủ ngày càng mất kiên nhẫn trước sự chậm trễ của ngành công nghệ. Câu hỏi đặt ra không còn là liệu có nên hành động hay không, mà là thế giới sẽ đi xa đến đâu trong nỗ lực bảo vệ những người dùng trẻ tuổi dễ bị tổn thương trên không gian mạng. Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng phổ biến, đặc biệt với giới trẻ, các chính sách kiểm soát chặt chẽ hơn có thể sẽ tiếp tục được thúc đẩy, trên phạm vi toàn cầu.
