Ngừng bắn Mỹ - Iran: Khoảng lặng chiến lược
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bất ngờ tuyên bố gia hạn vô thời hạn lệnh ngừng bắn với Iran. Quyết định được đưa ra chỉ vài giờ trước thời điểm thỏa thuận hết hiệu lực đã thu hút sự quan tâm của cả thế giới.
Thay vì nối lại các cuộc không kích quân sự, ông Trump đã chọn gia hạn lệnh ngừng bắn nhằm duy trì nỗ lực ngoại giao, tránh xung đột tái bùng phát, và cho phép Mỹ - Iran tiếp tục thương lượng về một thỏa thuận lâu dài. Tuy vậy, theo giới quan sát, trong bối cảnh các vấn đề cốt lõi vẫn chưa được tháo gỡ, việc kéo dài trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình” đặt ra nhiều câu hỏi chiến lược: liệu đây là bước đi nhằm mở đường cho đàm phán hay chỉ là sự trì hoãn có tính toán?
Động cơ chiến lược đằng sau quyết định của ông Trump
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố ngừng các cuộc tấn công vào Iran cho đến khi nước này đệ trình một đề xuất nhằm chấm dứt xung đột vĩnh viễn. Viết trên mạng xã hội Truth Social chỉ vài giờ trước khi lệnh ngừng bắn với Iran hết hiệu lực, ông Trump cho biết: “Dựa trên thực tế rằng chính phủ Iran đang bị rạn nứt nghiêm trọng và theo yêu cầu của Thống chế Pakistan Asim Munir cùng Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, chúng tôi đã được đề nghị tạm dừng cuộc tấn công vào Iran cho đến khi giới lãnh đạo và đại diện của họ có thể đưa ra một đề xuất thống nhất.”
Giới quan sát nhận định, quyết định gia hạn ngừng bắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump là kết quả của nhiều yếu tố chiến lược. Trước hết, nó được đưa ra dưới áp lực ngoại giao quốc tế, đặc biệt từ Pakistan – bên trung gian chính. Các nhà lãnh đạo Pakistan, trong đó có Thủ tướng Shehbaz Sharif, đã tích cực vận động để Mỹ gia hạn lệnh ngừng bắn.
Trong một tuyên bố chính thức, ông Sharif đã cảm ơn Tổng thống Mỹ Donald Trump vì đã chấp nhận yêu cầu của nước này để cho phép các nỗ lực ngoại giao đang diễn ra được tiếp tục.
Theo thông báo của ông Trump, việc gia hạn lệnh ngừng bắn lần này sẽ không có hạn chót, mà có thể kéo dài đến khi Iran chấp nhận đàm phán vòng hai và gửi đề xuất mới. Động thái này đánh dấu sự thay đổi lập trường đột ngột từ Nhà Trắng. Chỉ vài giờ trước, ông Trump còn tuyên bố không muốn kéo dài lệnh ngừng bắn và cảnh báo thời gian dành cho Iran đang cạn dần trước khi Mỹ tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn vào hạ tầng nước này. Trong khi đó, các nỗ lực ngoại giao giữa Mỹ và Iran gặp nhiều trắc trở. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã phải tạm hoãn kế hoạch tới Pakistan vào ngày 21/4 để tham gia đàm phán với Iran, trong khi Tehran đã thông báo với Mỹ qua trung gian Pakistan về việc không tham gia vòng đàm phán tiếp theo, dự kiến diễn ra tại Islamabad (Pakistan) vào ngày 22/4.
Mặt khác, theo nhận định của giới chức Mỹ, nội bộ Iran đang tồn tại những bất đồng sâu sắc, giữa nhóm cứng rắn muốn đối đầu và nhóm thực dụng ưu tiên đàm phán để giảm áp lực kinh tế. Trong bối cảnh ấy, quyết định gia hạn ngừng bắn được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội để Iran thống nhất lập trường và quay lại bàn đàm phán.
"Tổng thống Trump đã tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn. Ông ấy đang duy trì và hào phóng đưa ra một chút linh hoạt cho một chế độ rõ ràng là có rất nhiều chia rẽ nội bộ. Đây là cuộc chiến giữa những người theo chủ nghĩa thực dụng và những người theo đường lối cứng rắn ở Iran hiện nay. Và tổng thống muốn một phản ứng thống nhất."
Bà Karoline Leavitt - Thư ký Báo chí Nhà Trắng.
Bên cạnh đó, yếu tố kinh tế và năng lượng cũng đóng vai trò không nhỏ. Eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới - đang trở thành điểm nóng. Trong một bài đăng cũng trên mạng xã hội Truth Social vài giờ sau khi tuyên bố sẽ gia hạn vô thời hạn lệnh ngừng bắn với Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington sẽ tiếp tục “phong tỏa hoàn toàn” eo biển này trong suốt thời gian diễn ra các cuộc đàm phán ngừng bắn.
Giới quan sát nhận định, Mỹ đang muốn tận dụng tối đa lợi thế áp lực kinh tế. Ông Trump nói rằng, “Iran đang mất khoảng 500 triệu USD mỗi ngày do không thể vận chuyển dầu một cách bình thường”. Con số này, dù có thể mang tính chính trị, vẫn phản ánh mức độ căng thẳng kinh tế mà Tehran đang phải đối mặt. Trong bối cảnh ấy, việc duy trì trạng thái “ngừng bắn nhưng phong tỏa” cho phép Washington tiếp tục làm suy yếu nền kinh tế Iran mà không cần sử dụng đến xung đột quân sự trực tiếp.
Cũng không thể bỏ qua yếu tố chính trị nội bộ Mỹ. Tổng thống Trump đang phải chuẩn bị cho các chiến dịch chính trị tiếp theo, đặc biệt là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới, khi mà quyền kiểm soát của Đảng Cộng hoà tại Hạ viện đang bị đe dọa và Thượng viện cũng có thể thay đổi. Do vậy, ông cần thể hiện hình ảnh một nhà lãnh đạo cứng rắn nhưng không đẩy đất nước vào một cuộc chiến tranh toàn diện.
Cuối cùng, quyết định gia hạn còn là cách để Mỹ duy trì quyền chủ động chiến lược. Thay vì bị cuốn vào một cuộc xung đột không kiểm soát, Washington đang kéo dài thời gian để đánh giá lại tương quan lực lượng và phản ứng của các bên liên quan.
Lệnh ngừng bắn mong manh
Có thể thấy việc Tổng thống Mỹ Donald Trump gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố chiến lược đan xen. Tuy nhiên, điều quan trọng không kém là cách mà các bên liên quan phản ứng trước quyết định này. Chính những phản ứng đó sẽ cho thấy mức độ hiệu quả và giới hạn của chính sách mà Washington đang theo đuổi.
Quyết định gia hạn ngừng bắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tạo ra phản ứng đa chiều. Về phía Iran, phản ứng chủ yếu là hoài nghi. Trong khi các nhóm ôn hòa có xu hướng coi đây là cơ hội để thúc đẩy đối thoại, thì phe cứng rắn vẫn duy trì thái độ cảnh giác đối với các động thái từ phía Mỹ.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 22/4 cho rằng việc Mỹ vi phạm các cam kết, phong tỏa các cảng của Iran cùng những lời đe dọa là những trở ngại chính đối với “các cuộc đàm phán thực sự”.
Chủ tịch Quốc hội Iran kiêm nhà đàm phán hàng đầu của nước này Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố một lệnh ngừng bắn hoàn toàn “chỉ có ý nghĩa” nếu nó không bị vi phạm bởi lệnh phong tỏa các cảng của Iran do Mỹ thực hiện. Trong một bài đăng trên X, ông viết: “Một thỏa thuận ngừng bắn toàn diện chỉ thực sự có giá trị khi đi kèm với việc dỡ bỏ phong tỏa hàng hải và chấm dứt tình trạng kìm kẹp kinh tế toàn cầu. Đồng thời, Iran yêu cầu Israel phải dừng ngay các hành động quân sự trên mọi mặt trận. Không thể mở lại eo biển Hormuz trong bối cảnh thỏa thuận ngừng bắn bị vi phạm trắng trợn.”
Trong khi đó, theo ông Mahdi Mohammadi, cố vấn của Chủ tịch Quốc hội Iran, việc Mỹ gia hạn lệnh ngừng bắn là mưu đồ để câu giờ cho một cuộc tấn công bất ngờ.
Chia sẻ quan điểm này, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Quan hệ Đối ngoại của Quốc hội Iran khẳng định Tehran không phải bên “yêu cầu ngừng bắn”.
"Chúng tôi chưa bao giờ tìm kiếm một lệnh ngừng bắn. Trên thực tế, nhiều người trong chúng tôi, trong những ngày sau cuộc chiến 40 ngày, đã phàn nàn về lệnh ngừng bắn và nói rằng chúng ta nên truy đuổi kẻ thù đã bị đánh bại này và xử lý mạnh mẽ hơn."
Ông Ebrahim Azizi - Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Quan hệ đối ngoại của Quốc hội Iran.
Từ góc độ quân sự, Iran vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Cùng ngày Mỹ quyết định gia hạn ngừng bắn, quân đội Iran đã trưng bày tên lửa đạn đạo Khorramshahr-4 cùng nhiều khí tài hạng nặng tại Tehran. Động thái phô diễn sức mạnh này đi kèm tuyên bố về trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao nhất từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nhằm gửi thông điệp răn đe rằng Teheran không bị động trước các động thái của Mỹ.
Ở phía ngược lại, Mỹ cũng tiếp tục thể hiện lập trường cứng rắn. Tổng thống Trump cảnh báo: Nếu không có thỏa thuận, Mỹ sẽ hành động. Và hành động đó sẽ rất mạnh mẽ. Lời đe dọa này cho thấy ngừng bắn chỉ mang tính tạm thời và có điều kiện.
Trên thực tế, về mặt quân sự, Mỹ không hề giảm áp lực. Washington đang triển khai thêm lực lượng tới Trung Đông, bao gồm một nhóm tác chiến tàu sân bay bổ sung. Đây được xem là đợt tăng cường lớn nhất kể từ năm 2003, cho thấy chiến lược quen thuộc: vừa duy trì kênh ngoại giao, vừa giữ thế răn đe quân sự ở mức cao.
Cùng với đó, các công cụ gây sức ép kinh tế vẫn được duy trì. Mỹ tiếp tục siết chặt trừng phạt, phong tỏa các cảng của Iran và tăng cường kiểm soát tàu thuyền có liên quan đến Tehran trên các tuyến hàng hải quốc tế. Ngày 22/4, quân đội Mỹ được cho là đã chặn ít nhất 3 tàu chở dầu treo cờ Iran tại các vùng biển châu Á, đồng thời điều hướng chúng rời khỏi khu vực gần Ấn Độ, Malaysia và Sri Lanka.
Trong khi đó, eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới – vẫn bị gián đoạn trên thực tế, khiến rủi ro địa chính trị chưa hề giảm bớt. Chỉ trong ít giờ sáng 22/4, Iran thông báo đã tấn công 3 tàu chở hàng tại tuyến hàng hải này vì không tuân thủ hợp tác.
Mặc dù vậy, cả hai bên đều có động lực để không đẩy căng thẳng vượt khỏi tầm kiểm soát. Tình trang gián đoạn tại eo biển Hormuz không chỉ gây thiệt hại kinh tế trực tiếp mà còn tạo áp lực lớn lên thị trường năng lượng toàn cầu. Đây có thể là yếu tố buộc Washington và Tehran phải tiếp tục giữ cánh cửa đối thoại, dù rất hẹp.
Triển vọng tương lai: Ba kịch bản chiến lược
Phản ứng trái chiều từ các bên liên quan cho thấy tình hình vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất định và khó kiểm soát. Gia hạn ngừng bắn, về bản chất, chỉ là một giải pháp mang tính tạm thời nhằm kéo giãn thời gian, chứ chưa giải quyết được các mâu thuẫn cốt lõi trong quan hệ Mỹ - Iran. Trong bối cảnh ấy, mỗi động thái tiếp theo của các bên đều có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm thay đổi cục diện khu vực theo những hướng khó lường. Câu hỏi được đặt ra hiện nay điều gì sẽ xảy ra tiếp theo trong bối cảnh ranh giới giữa hòa bình và xung đột leo thang vẫn hết sức mong manh.
Thực tế cho thấy, các bất đồng giữa Mỹ và Iran hiện tập trung vào ba vấn đề then chốt. Về hạt nhân, Mỹ yêu cầu Iran đình chỉ vô thời hạn chương trình hạt nhân và chuyển toàn bộ uranium làm giàu ra khỏi lãnh thổ. Trong khi đó, Iran kiên quyết bảo vệ quyền phát triển năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình và bác bỏ yêu cầu này.
Liên quan đến eo biển Hormuz, Mỹ muốn bảo đảm việc “mở cửa vĩnh viễn” và giảm vai trò kiểm soát của Iran, đồng thời sử dụng biện pháp phong tỏa để gây sức ép. Ngược lại, Iran khẳng định chủ quyền quản lý và yêu cầu Mỹ chấm dứt các biện pháp bao vây, cấm vận.
Trong lĩnh vực kinh tế, Tehran coi việc dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt là điều kiện tiên quyết, đồng thời yêu cầu giải phóng tài sản bị đóng băng và bồi thường thiệt hại chiến tranh. Phía Mỹ không chấp nhận các yêu cầu này và tiếp tục duy trì chính sách gây sức ép tối đa.
Không chỉ khác biệt về nội dung, mục tiêu chiến lược của hai bên cũng chưa gặp nhau. Iran hướng tới một thỏa thuận bảo đảm an ninh lâu dài, trong khi Mỹ chủ yếu tìm cách tránh sa lầy vào xung đột kéo dài nhưng vẫn giữ đòn răn đe quân sự.
Đáng lo ngại hơn, “khoảng trống niềm tin” giữa hai bên vẫn rất lớn. Iran lo ngại tiền lệ bị tấn công trong thời gian đàm phán, còn Mỹ nghi ngờ Iran lợi dụng đối thoại để kéo dài thời gian phát triển năng lực chiến lược. Sự thiếu tin cậy này khiến khả năng đạt được thỏa hiệp trở nên hết sức mong manh.
Bà Jessica Genauer - Viện chính sách công, Đại học New South Wales cho rằng: “Tình hình hiện nay khá bấp bênh. Lệnh ngừng bắn với Iran chỉ là tạm dừng các hành động thù địch, chứ khó có thể dẫn đến một thỏa thuận toàn diện thực sự đáp ứng mọi mong muốn của cả Mỹ và Iran, bởi quan điểm của hai bên vẫn còn quá cách xa nhau.”
Trong bối cảnh ấy, diễn biến tiếp theo của xung đột Mỹ – Iran có thể đi theo ba hướng chính.
Kịch bản 1: Hai bên quay lại bàn đàm phán
Một là, hai bên quay lại bàn đàm phán. Tuy nhiên, tiến trình này nhiều khả năng sẽ kéo dài, mang tính giằng co và khó đạt đột phá trong ngắn hạn.
Kịch bản 2: Bế tắc kéo dài
Hai là, xung đột quy mô hạn chế tái diễn. Đây là kịch bản có khả năng cao nhất, khi cả hai bên tiếp tục duy trì áp lực mà không vượt qua ngưỡng xung đột trực tiếp. Trạng thái này có thể kéo dài và gây ra bất ổn liên tục cho khu vực.
Kịch bản 3: Leo thang xung đột
Ba là, xung đột leo thang trên diện rộng. Nguy cơ này luôn hiện hữu, đặc biệt khi cả hai bên đều duy trì lực lượng quân sự ở trạng thái sẵn sàng. Nếu căng thẳng Mỹ - Iran tiếp tục leo thang, hệ lụy sẽ không chỉ dừng lại ở khu vực Trung Đông. Nguy cơ mất ổn định an ninh khu vực, đồng thời kéo theo biến động mạnh trên các thị trường năng lượng, tài chính và hàng hóa toàn cầu. Tuy nhiên, chi phí chiến tranh và áp lực chính trị nội bộ sẽ phần nào hạn chế kịch bản này.
Việc gia hạn lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran phản ánh một thực tế rằng trong quan hệ quốc tế, hòa bình đôi khi chỉ là một trạng thái tạm thời phục vụ cho các mục tiêu chiến lược dài hạn. Quyết định này giúp giảm nguy cơ xung đột trước mắt, nhưng không giải quyết được những mâu thuẫn cốt lõi giữa hai bên. Trong dài hạn, tương lai của khu vực phụ thuộc vào việc liệu các bên có thể tận dụng “khoảng lặng” này để xây dựng một cơ chế đối thoại bền vững hay không. Nếu không, Trung Đông sẽ tiếp tục là điểm nóng của thế giới. Thực tế cho thấy ngoại giao không phải là lựa chọn dễ dàng, nhưng luôn là lựa chọn ít rủi ro nhất so với chiến tranh. Câu hỏi còn lại là: Liệu các bên có đủ ý chí để lựa chọn con đường khó khăn nhưng cần thiết đó hay không?
