Mỹ, Iran đổi chiến lược, chiến sự có vượt tầm kiểm soát?
Chiến sự tại Trung Đông hiện đã bước sang tuần thứ tư, với loạt động thái “ăn miếng trả miếng” xoay quanh vấn đề an ninh năng lượng và quyền kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi cuối tuần qua cảnh báo sẽ “xóa sổ” các nhà máy điện của Iran nếu Iran không khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ. Đáp lại, Iran tuyên bố sẽ nhắm vào các cơ sở năng lượng của Mỹ và đồng minh trong khu vực nếu bị tấn công. Những động thái “quyết không nhượng bộ” giữa các bên làm dấy lên lo ngại về nguy cơ chiến sự tại Trung Đông sắp vượt tầm kiểm soát?
Hạ tầng năng lượng trở thành mặt trận “ăn miếng trả miếng”
Trong tuần qua, xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran tiếp tục gia tăng khi các cơ sở năng lượng dường như trở thành mặt trận mới. Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào nhiều cơ sở dầu khí của Iran, trong đó có mỏ khí đốt Nam Pars – một trong những mỏ khí tự nhiên lớn nhất thế giới mà Iran cùng khai thác với Qatar. Đáp trả, Iran triển khai các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào một số mục tiêu tại Israel, Jordan, Iraq và các quốc gia vùng Vịnh, đồng thời siết chặt kiểm soát hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Tehran khẳng định tuyến hàng hải này vẫn mở đối với các nước trung lập, nhưng hạn chế với Mỹ và các đồng minh.
Trước diễn biến này, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/3 đe dọa sẽ tấn công các nhà máy điện của Iran, bắt đầu từ cơ sở lớn nhất, nếu Tehran không ngừng đe dọa tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, với hạn chót ông đặt ra là 48 giờ. Đây là lần đầu tiên Tổng thống Trump ra tối hậu thư đe dọa nhắm vào hạ tầng điện của Iran. Trước đó, ông tuyên bố các cuộc không kích của Mỹ chỉ nhắm vào cơ sở tên lửa, hạt nhân cùng mục tiêu quân sự và hệ thống chỉ huy, lãnh đạo Iran.
"Bạn không thể thực hiện ngừng bắn khi bạn đang thực sự áp đảo đối phương. Họ không có hải quân, không quân, trang bị hay lực lượng trinh sát. Họ cũng không có hệ thống phòng không hay radar, và lãnh đạo của họ đã bị loại bỏ ở mọi cấp độ. Chúng tôi không tìm kiếm ngừng bắn."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Trước sức ép từ Mỹ, Iran tuyên bố sẽ có phản ứng mạnh nếu các nhà máy điện bị tấn công. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo nhiều cơ sở năng lượng và hạ tầng quan trọng trong khu vực Trung Đông, bao gồm cả các cơ sở khử mặn, có thể trở thành mục tiêu trả đũa, còn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết eo biển Hormuz có thể bị đóng hoàn toàn và vô thời hạn, nếu Mỹ thực hiện các hành động quân sự nhằm vào hệ thống điện của Iran. Theo tuyên bố của IRGC, các công ty có cổ phần Mỹ tại Trung Đông cũng có thể rơi vào tầm ngắm, đồng thời các nhà máy điện tại những quốc gia có căn cứ quân sự của Mỹ sẽ bị coi là “mục tiêu hợp pháp”.
"Nếu những lời đe dọa của Mỹ liên quan đến các nhà máy điện của Iran được thực hiện, các biện pháp trả đũa sẽ được tiến hành ngay lập tức. Mọi thứ đã sẵn sàng cho một cuộc chiến quy mô lớn nhằm mục đích phá hủy hoàn toàn mọi lợi ích kinh tế của Mỹ ở khu vực Trung Đông."
Ông Ebrahim Zolfaghari - Người phát ngôn quân đội Iran.
Không chỉ dừng lại ở dầu khí và điện năng, các nhà máy khử muối nước biển cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng nếu xung đột leo thang. Đây là hệ thống cung cấp nước uống chủ yếu cho nhiều quốc gia vùng Vịnh.
Ông Dmitry Zhdannikov - Nhà báo chuyên về năng lượng và hàng hóa chia sẻ: “Iran phụ thuộc nhiều vào khí đốt và các nhà máy điện, đây là điều then chốt để người dân nước này duy trì cuộc sống. Vì vậy, vấn đề nhà máy điện cực kỳ quan trọng đối với Iran. Chỉ vài giờ sau tối hậu thư của Tổng thống Trump, Iran đã cảnh báo rằng nếu điều đó xảy ra, họ sẽ trả đũa bằng cách tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng – điều mà chúng ta từng thấy trước đây – và có thể nhắm vào các nhà máy khử muối do Mỹ và đồng minh sở hữu trong khu vực.”
Hiện khu vực Trung Đông có khoảng 5.000 nhà máy khử muối, chiếm hơn 40% công suất lọc nước biển toàn cầu. Tại Qatar, khoảng 99% nước uống phụ thuộc vào hệ thống khử muối; Bahrain hơn 90%; trong khi Kuwait, Oman và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cũng phụ thuộc lớn vào công nghệ này.
Các thành phố lớn như Doha, Dubai gần như không thể duy trì hoạt động nếu nguồn nước từ các nhà máy khử muối bị gián đoạn. Giới chuyên gia cảnh báo việc tấn công các cơ sở này có thể gây ra khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới hàng triệu người dân.
Một số nhà phân tích nhận định, Mỹ không thực sự muốn nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran, vì việc phá hủy các nhà máy điện sẽ kéo theo loạt trả đũa “không còn gì để mất” từ phía Tehran, từ đó gây ra tác động mạnh và “khó vãn hồi” tới toàn bộ khu vực và thế giới. Lời đe dọa của Tổng thống Trump do đó có thể là một phần chiến lược ngoại giao, nhằm thử phản ứng của Iran hoặc thúc đẩy Tehran hành động theo ý Mỹ.
Mặt khác, một số ý kiến cho rằng việc làm tê liệt hoàn toàn lưới điện Iran không phải điều dễ dàng. Iran hiện vận hành hàng trăm nhà máy điện với tổng công suất khoảng 78.000 MW, trong đó phần lớn là các nhà máy nhiệt điện phân bố trên diện rộng. Hệ thống truyền tải điện trải dài hơn 1,3 triệu km, kết nối hàng trăm nghìn trạm biến áp trên toàn quốc. Ngay cả khi một số nhà máy lớn bị hư hại, hệ thống điện Iran vẫn có khả năng duy trì hoạt động nhờ mạng lưới phân tán rộng khắp. Ví dụ, việc tấn công một nhà máy điện quy mô lớn như Nhà máy Pakdasht công suất 2.800 MW ở ngoại ô thủ đô Tehran, cũng chỉ ảnh hưởng một phần nhỏ tổng công suất quốc gia.
Tuy nhiên, việc dự đoán các bước đi tiếp theo của Mỹ vẫn khó khăn. Ông Paolo Von Schirach, Chủ tịch Viện Chính sách Toàn cầu, nhận định Tổng thống Trump thay đổi quyết định rất nhanh, khiến chiến lược của Washington luôn khó lường. Dù vậy, chuyên gia này cho rằng, ngay cả khi sở hữu tiềm lực quân sự vượt trội, Mỹ khó buộc Iran khuất phục hoàn toàn, xét đến quy mô và dân số của nước Cộng hòa Hồi giáo.
Iran điều chỉnh chiến lược để răn đe đối thủ
Bên cạnh mặt trận năng lượng, căng thẳng giữa Iran và liên minh Mỹ – Israel còn chứng kiến những động thái quân sự ngày càng táo bạo. Đáng chú ý là vụ Mỹ cáo buộc Iran phóng tên lửa nhằm vào căn cứ quân sự chung Mỹ – Anh trên quần đảo Chagos xa xôi ở Ấn Độ Dương, cách Iran khoảng 4.000 km, hay sự kiện tên lửa của Iran xuyên thủng hệ thống phòng không đa tầng kiên cố để tấn công thị trấn “hạt nhân” của Israel. Những diễn biến này đặt ra nhiều câu hỏi: Iran có thực sự sở hữu năng lực quân sự vượt ra ngoài Trung Đông? Các căn cứ Mỹ và đồng minh có còn an toàn trước các cuộc tấn công từ xa? Và chiến lược quân sự của Iran sẽ ảnh hưởng ra sao đến an ninh khu vực cũng như cán cân quyền lực toàn cầu?
Theo các quan chức Mỹ, Iran đã phóng hai tên lửa đạn đạo nhắm vào Diego Garcia, một căn cứ quân sự chung của Mỹ và Anh nằm giữa Ấn Độ Dương. Báo Wall Street Journal cho biết, một tên lửa đạn đạo Iran “đã bị hệ thống đánh chặn SM-3 trên tàu chiến Mỹ bắn hạ, trong khi quả còn lại gặp trục trặc và rơi xuống biển”. Nhà Trắng chưa đưa ra bình luận về vụ việc trên, trong khi Iran phủ nhận tấn công căn cứ Mỹ - Anh.
Dù vụ tấn công được cho là không gây nhiều thiệt hại, nhưng các chuyên gia nhận định ý nghĩa nằm ở tầm bắn của tên lửa. Nếu được xác nhận, khoảng cách gần 4.000 km cho thấy năng lực tên lửa của Iran có thể vượt xa giới hạn 2.000 km mà Tehran từng công bố trước đây, làm thay đổi tính toán răn đe quân sự trong khu vực.
Các hệ thống phòng thủ hiện tại của Mỹ và đồng minh vốn chủ yếu đối phó các mối đe dọa trong phạm vi Trung Đông. Với tầm bắn 4.000 km, Iran có thể đe dọa không chỉ Israel và các quốc gia Vùng Vịnh mà còn cả các căn cứ Mỹ ở Ấn Độ Dương, thậm chí gần Nam Âu. Điều này buộc Mỹ và đồng minh phải tái cấu trúc hệ thống phòng thủ, mở rộng phạm vi cảnh báo sớm và triển khai thêm các lớp đánh chặn. Theo giới quan sát, Iran dường như muốn gửi đi thông điệp: không có căn cứ nào của Mỹ là an toàn tuyệt đối trước tầm bắn của họ.
Một số ý kiến khác nhận định, việc nhắm tới Diego Garcia - căn cứ có khoảng cách tương đương từ Tehran tới London hay Paris, cũng tạo ra một thực tế an ninh mới đối với châu Âu. Một số quốc gia phương Tây, vốn cho phép Mỹ sử dụng căn cứ quân sự, có thể sẽ phải xem xét lại mức độ tham gia khi rủi ro an ninh gia tăng.
"Những tên lửa này không nhằm mục đích tấn công Israel. Tầm bắn của chúng vươn tới các thủ đô của châu Âu. Berlin, Paris và Rome đều nằm trong tầm bắn trực tiếp gây nguy hiểm."
Ông Eyal Zamir - Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Israel.
Ngay sau vụ phóng, chính phủ Anh đã tổ chức cuộc họp khẩn cấp để thảo luận tình hình. Phía London khẳng định thỏa thuận cho phép Mỹ sử dụng căn cứ Anh phục vụ mục đích phòng vệ tập thể.
Bộ trưởng Nội vụ Anh Steve Reed cho hay: “Nước Anh sẽ không bị lôi kéo vào cuộc chiến ở Trung Đông, nhưng chúng tôi sẽ thực hiện các hành động phòng thủ tập thể thích hợp để bảo vệ công dân và lợi ích của mình. Đồng thời, chúng tôi cũng muốn hợp tác với các đồng minh để hạ nhiệt căng thẳng. Càng sớm kết thúc xung đột và quay lại đàm phán, người dân sẽ càng an toàn hơn.”
Ngoài thông tin về tầm bắn, các tên lửa nhằm vào căn cứ Diego Garcia được cho là có cấu trúc hai tầng, làm dấy lên nhiều đồn đoán rằng Iran có thể đã hoán cải các tên lửa phóng vệ tinh dân sự cho mục đích quân sự. Theo các chuyên gia, công nghệ phóng vệ tinh về cơ bản tương đồng với tên lửa đạn đạo, do đó các phương tiện phóng không gian - như dòng tên lửa nhiên liệu rắn Ghaem-100 của Iran - hoàn toàn có thể được chuyển đổi để đạt tầm bắn xa hơn. Việc cải tiến một hệ thống phức tạp như vậy nhiều khả năng đã được chuẩn bị từ trước, bởi Tehran khó có thể hoàn thiện trong bối cảnh bị không kích liên tục suốt ba tuần qua.
Ngoài những đồn đoán về khả năng phóng tên lửa ở khoảng cách 4.000km, Iran còn gây bất ngờ với cuộc tấn công nhằm vào hai thị trấn Dimona và Arad, nơi đặt cơ sở nghiên cứu hạt nhân của Israel với hàng rào bảo vệ nhiều lớp tiên tiến. Giới phân tích cho rằng các cuộc tấn công đã bộc lộ hạn chế của hệ thống Vòm Sắt, vốn được thiết kế chủ yếu để đánh chặn tên lửa tầm ngắn, trong khi Iran sử dụng chiến thuật tấn công ồ ạt bằng máy bay không người lái và mục tiêu giả để gây quá tải hệ thống phòng thủ trước khi triển khai đòn đánh chính bằng tên lửa đạn đạo. Một số tên lửa còn bay ở quỹ đạo thấp hoặc cơ động né tránh nhằm khai thác điểm mù radar, khiến các hệ thống khác như David’s Sling, Arrow và THAAD gặp nhiều khó khăn khi đối phó các đợt tấn công phối hợp quy mô lớn.
Phó giáo sư Imad Salamey tại Đại học Liban - Mỹ đánh giá, vụ tấn công cho thấy, không phận của Israel cũng có thể nằm trong tầm kiểm soát của Iran. Nếu Iran tiếp tục chứng minh khả năng tấn công vào các mục tiêu quan trọng, cục diện xung đột có thể thay đổi. Điều này có thể buộc các bên cân nhắc quay lại các kênh đàm phán gián tiếp.
Điểm đáng chú ý hơn nằm ở sự thay đổi trong cách tiếp cận của Iran. Trong các cuộc xung đột trước đây với Mỹ và Israel, phía Iran thường có phản ứng có tính toán nhằm tránh leo thang. Tuy nhiên, trước sức ép từ làn sóng biểu tình trong nước, khủng hoảng kinh tế, tổn thất lãnh đạo và áp lực quân sự, có thể thấy Iran đã lựa chọn cách tiếp cận cứng rắn hơn nhằm răn đe đối thủ.
Mỹ tính toán gì sau những thông điệp trái chiều?
Khi cuộc chiến giữa Mỹ – Israel và Iran bước sang tuần thứ tư, xung đột dường như đã vượt khỏi phạm vi dự tính ban đầu. Những đòn đáp trả liên tiếp giữa các bên không chỉ làm gia tăng rủi ro quân sự, mà còn gây sức ép lên kinh tế toàn cầu. Giữa bối cảnh đó, các tuyên bố trái chiều từ Tổng thống Mỹ Donald Trump về chiến sự Iran khiến giới quan sát hoài nghi rằng Washington đang tìm cách kết thúc xung đột hay sắp mở rộng hoạt động quân sự?
Kể từ xung đột bùng phát hôm 28/2, phản ứng của ông Trump trong việc xử lý chiến sự Iran thường bị đánh giá là thiếu nhất quán. Gần đây nhất, hôm 21/3, ông Trump đăng trên nền tảng Truth Social rằng Washington “rất gần đạt được các mục tiêu và cân nhắc thu hẹp các nỗ lực quân sự ở Trung Đông”, nhưng chỉ một giờ sau, ông Trump quay lại với tối hậu thư về Hormuz và điều thêm quân tới khu vực.
Về triển vọng đối thoại, ông Trump cho biết Iran muốn đàm phán một thỏa thuận nhưng ông không quan tâm. Về thời điểm hoàn tất chiến dịch, ông tuyên bố chiến dịch Iran sẽ sớm kết thúc, nhưng mặt khác cũng cảnh báo sẽ tiếp tục đến chừng nào còn cần thiết.
Các nhà phân tích cho rằng ông Trump đã phát động cuộc chiến mà không có mục tiêu rõ ràng và đánh giá thấp cách Tehran sẽ phản ứng cũng như nguy cơ chiến sự lan rộng. Những phát biểu có phần mâu thuẫn này cho thấy giới hạn trong chính sách của chính quyền Trump và dường như nhà lãnh đạo Mỹ muốn để ngỏ lối thoát để tránh sa lầy vào một cuộc chiến quy mô lớn.
Bằng chứng là chính quyền Trump đã bắt đầu thảo luận sơ bộ về khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiềm năng với Iran, dù hai bên vẫn chưa có liên lạc trực tiếp. Các nguồn tin cho biết, Iran đặt ra các điều kiện nghiêm ngặt để nối lại đàm phán, bao gồm lệnh ngừng bắn, các đảm bảo xung đột không tái diễn và khoản bồi thường chiến tranh. Trong khi đó, Mỹ đang tìm kiếm một số cam kết từ Iran, bao gồm đình chỉ chương trình tên lửa trong 5 năm, dừng làm giàu urani, tháo dỡ các lò phản ứng tại Natanz, Isfahan và Fordow, áp dụng cơ chế giám sát quốc tế nghiêm ngặt, hạn chế tầm bắn tên lửa và chấm dứt việc tài trợ cho các nhóm vũ trang.
Chỉ sau ba tuần chiến sự Iran, kinh tế thế giới đang hứng chịu nhiều sức ép, với biến động mạnh trên thị trường tài chính và năng lượng. Cả thế giới đang hồi hộp chờ xem liệu Mỹ sẽ dừng ở mức răn đe, hay thực sự leo thang bằng các đòn đánh vào hệ thống điện của Iran trước hạn chót đặt ra. Nếu cuộc chiến tiếp tục đi theo hướng “đánh vào huyết mạch” của nhau – bên này nhắm vào điện, bên kia nhắm vào nước, năng lượng và hàng hải – xung đột sẽ không còn bị giới hạn trên chiến trường, mà cái giá phải trả sẽ lan ra toàn cầu. Tình hình do đó có thể trở nên phức tạp, mở ra nhiều kịch bản khó lường trong những tuần tới.
