ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Thỏa thuận thương mại lớn nhất từ trước đến nay của châu Âu cuối cùng đã được thông qua sau 25 năm đàm phán. Quá trình đạt được thỏa thuận này đầy khó khăn, căng thẳng và tranh cãi gay gắt, nhưng các nước EU cuối cùng cũng đã bật đèn xanh cho thỏa thuận với khối thị trường chung Nam Mỹ Mercosur (gồm Argentina, Brazil, Paraguay, Uruguay, Venezuela và Bolivia), mở đường cho việc hình thành một khu vực thương mại tự do bao phủ hơn 700 triệu người tại châu Âu và Mỹ Latinh. Thỏa thuận hiện đang chờ Nghị viện châu Âu phê chuẩn, sẽ xóa bỏ hơn 90% thuế quan đối với hàng xuất khẩu của EU, trong khi các nhà sản xuất Nam Mỹ sẽ có cơ hội tiếp cận thị trường châu Âu. Về mặt chính trị, thì thỏa thuận này giúp châu Âu đứng vững trong bối cảnh quốc tế đầy bất lợi.

Bối cảnh địa chính trị căng thẳng

Thỏa thuận, bắt đầu được đàm phán từ năm 1999, đã vượt qua sự phản đối từ một số quốc gia thành viên EU, trong đó có Pháp, nơi nhiều nông dân lo ngại việc giảm rào cản thương mại sẽ gây áp lực cạnh tranh lớn đối với sản xuất nông nghiệp trong nước. Việc thỏa thuận được thúc đẩy hoàn tất vào thời điểm này xuất phát từ nhiều yếu tố: sau khi đạt được một thỏa thuận cơ bản vào năm 2019 nhưng bị đình trệ vì phản đối nội bộ, EU và Mercosur đã tiếp tục đàm phán trong các năm 2024-2025 để bổ sung các cơ chế bảo vệ về lao động, nhân quyền và môi trường. Áp lực từ các biện pháp thuế quan do Mỹ áp đặt cũng khiến EU muốn đa dạng hóa quan hệ thương mại để giảm phụ thuộc vào một số thị trường lớn.

Ủy ban châu Âu (EC) đã nỗ lực mở rộng mạng lưới quan hệ thương mại của EU nhằm ứng phó với áp lực từ thuế quan Mỹ, các thách thức từ Trung Quốc và nhu cầu đảm bảo nguồn tiếp cận các nguyên liệu chiến lược. Chiến lược đa dạng hóa này phụ thuộc nhiều vào hiệp định EU-Mercosur, không chỉ về quyền tiếp cận thị trường và lợi thế cạnh tranh mà còn về khả năng thực thi địa chính trị của một thỏa thuận lớn như vậy. Sự thay đổi chính sách thương mại của Mỹ dưới thời tổng thống Trump, các thách thức đối với hệ thống thương mại toàn cầu mà các nền kinh tế xuất khẩu của châu Âu phụ thuộc, cùng với sức ép từ Trung Quốc về nguồn tài nguyên quan trọng, đã thúc đẩy đàm phán kéo dài hàng thập kỷ giữa EU và Mercosur, mở đầu từ năm 1999 và mãi đến năm 2024 mới hoàn tất.

Trong năm 2025, EU đã bổ sung các biện pháp nhằm bảo vệ nông dân châu Âu. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng hy vọng ký thỏa thuận tại Brasília vào tháng 12/2025 sau khi các biện pháp bảo vệ ban đầu được thống nhất vào tháng 9. Đến thứ Tư tuần trước, các biện pháp bảo vệ mà Italy yêu cầu đã được Bộ trưởng Nông nghiệp EU thông qua và Rome dỡ bỏ quyền phủ quyết. Điều này mở đường cho Hội đồng châu Âu bỏ phiếu chấp thuận thỏa thuận hôm nay với đa số đủ điều kiệ,mặc dù Pháp vẫn bỏ phiếu chống, do nông dân Pháp tiếp tục biểu tình và áp lực chính trị lên Tổng thống Emmanuel Macron tăng cao và để bà Ursula von der Leyen chính thức ký hiệp định với các lãnh đạo Mercosur tại Paraguay vào ngày 12/1.

Tác động đối với châu Âu

Hiệp định thương mại với khu vực Nam Mỹ được kỳ vọng giúp Liên minh châu Âu đứng vững trước sóng gió trong môi trường quốc tế đầy bất lợi. Để đạt được sự đồng thuận trong EU và xoa dịu những lo ngại từ các nông dân châu Âu, thỏa thuận này đã bổ sung nhiều biện pháp bảo vệ cho các ngành nông nghiệp nhạy cảm, bao gồm gia cầm, thịt bò, trứng, trái cây có múi và đường. Tuy nhiên, nông dân trên khắp châu lục bày tỏ lo ngại rằng hiệp định thương mại EU-Mercosur sẽ làm suy yếu ngành nông nghiệp trong nước bằng cách gia tăng cạnh tranh từ hàng nhập khẩu Nam Mỹ, đe dọa khả năng tồn tại của các trang trại.

Nông dân ở miền nam Bỉ đã tổ chức biểu tình phản đối hiệp định thương mại EU-Mercosur bằng cách chặn các tuyến đường chính gần Loncin với sự tham gia của máy kéo và xe tải. Người biểu tình đốt lửa, đặt thùng trống trên đường, đồng thời vứt lốp xe cũ và sử dụng thùng lửa để phong tỏa tuyến đường, gây ách tắc giao thông nghiêm trọng.

Còn tại Hy Lạp, nông dân đã chặn các tuyến đường quốc gia bằng xe kéo sau hơn một tháng biểu tình, bất chấp kêu gọi của chính phủ về việc dỡ bỏ các chướng ngại. Mặc dù chính phủ hứa giảm giá nhiên liệu và bồi thường, họ vẫn quyết tiếp tục trong 48 giờ. Nhà chức trách cảnh báo cảnh sát sẽ ra tay và phạt tiền, đồng thời kêu gọi đối thoại vào ngày 13/1.

Lãnh đạo của liên minh nông nghiệp lớn nhất Pháp đã kêu gọi tổ chức các cuộc biểu tình tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg vào ngày 20/1 nhằm phản đối thỏa thuận thương mại giữa EU và khối Mercosur.

Dù các cuộc biểu tình của nông dân châu Âu rất rầm rộ và đôi khi bạo lực, song hiệp định Mercosur vẫn được dự báo đóng góp tích cực vào nền kinh tế châu Âu. Về mặt kinh tế, hiệp định sẽ loại bỏ khoảng 4 tỷ euro thuế quan giữa hai khối, mở ra cơ hội lớn cho các ngành xuất khẩu chủ chốt của EU vốn từng chịu thuế cao khi xuất sang các quốc gia Mercosur. Các nhà xuất khẩu châu Âu sẽ không còn chịu thuế 35% với linh kiện ô tô, 28% với sản phẩm sữa và 27% với rượu vang. Ủy ban châu Âu ước tính thỏa thuận có thể tăng xuất khẩu của EU sang Mercosur 39% mỗi năm và hỗ trợ hơn 440.000 việc làm. Tuy nhiên, không phải ai cũng lạc quan. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng lợi ích kinh tế là hạn chế và hiệp định “đã lỗi thời”.

Thỏa thuận sẽ loại bỏ hầu hết thuế nhập khẩu Mercosur với hàng công nghiệp (hiện từ 15–35%), mở ra thị trường cho máy móc, ô tô, dược phẩm và các sản phẩm công nghiệp khác. Thuế Mercosur đối với hầu hết thực phẩm và nông sản (20–35%) cũng sẽ được bãi bỏ.

Về nông nghiệp, mặc dù nông dân EU lo ngại sản phẩm Mercosur, đặc biệt là thịt, tràn ngập thị trường, tuy nhiên điều này gần như không thể xảy ra nhờ hạn ngạch miễn thuế giới hạn. Ví dụ, thịt bò chỉ được phép nhập thêm 1,5% tổng sản lượng EU, gia cầm chỉ 1,3%. Nếu khối lượng nhập khẩu tăng đột ngột, EU có thể áp dụng các biện pháp hạn chế. Như vậy, nông nghiệp vẫn là lĩnh vực được bảo vệ mạnh mẽ dưới hiệp định EU–Mercosur, trong khi ngành công nghiệp châu Âu lại mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới quan trọng.

Trên thực tế, tác động của thỏa thuận không đồng đều: các ngành thực phẩm cao cấp, rượu vang và sữa có thể hưởng lợi, trong khi thịt bò và gia cầm chịu sức ép lớn hơn. Dù nỗi lo hàng Nam Mỹ tràn ngập EU bị cho là phóng đại, song các cuộc biểu tình vẫn tiếp diễn bất chấp những nhượng bộ đáng kể.

Tác động đối với Nam Mỹ

Đối với Nam Mỹ, hiệp định thương mại hứa hẹn mở rộng cơ hội cho các quốc gia Mercosur tiếp cận thị trường châu Âu, thúc đẩy xuất khẩu và thu hút đầu tư từ EU. Đồng thời, thỏa thuận cũng tạo áp lực hiện đại hóa, số hóa và nâng cao hiệu quả sản xuất cho các ngành công nghiệp Mercosur để duy trì khả năng cạnh tranh trước làn sóng hàng hóa chế tạo của châu Âu. Về mặt chính trị, hiệp định củng cố uy tín và sự đoàn kết của Mercosur, giữa lúc khối này đang đối mặt với những chia rẽ nội bộ.

Khi thỏa thuận thương mại EU-Mercosur có hiệu lực, các nước Nam Mỹ sẽ được hưởng nhiều lợi ích kinh tế và chiến lược đáng kể. Trước hết, việc giảm hoặc loại bỏ hầu hết các rào cản thuế quan đối với hàng xuất khẩu sang EU sẽ mở rộng cơ hội tiếp cận một thị trường hơn 400 triệu người tiêu dùng, giúp tăng kim ngạch xuất khẩu và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngành nông nghiệp và thực phẩm của Argentina, Brazil, Paraguay và Uruguay, bao gồm thịt bò, gia cầm, đường và nông sản, sẽ có thể xuất khẩu với chi phí thấp hơn, từ đó tăng lợi nhuận và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Về lâu dài, thỏa thuận góp phần củng cố quan hệ chính trị và kinh tế giữa Nam Mỹ và châu Âu, tăng cường vai trò quốc tế của các nước Mercosur và giúp khu vực này định hình chiến lược phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa.

EU được đánh giá là nhà đàm phán cứng rắn, và hiệp định Mercosur sẽ làm một số nhóm lợi ích không hài lòng ở cả hai bên. Tuy nhiên, thỏa thuận dự kiến sẽ nâng mức thương mại giữa hai khối kinh tế quan trọng. Việc giảm thuế cao đối với hàng hóa EU tại khối Mercosur sẽ giúp các ngành công nghiệp, sản phẩm xa xỉ và hàng hóa khác của châu Âu xuất khẩu nhiều hơn. Các công ty EU sẽ được tham gia đấu thầu công bằng với các doanh nghiệp địa phương tại khối Mercosur.

Một số ngành sẽ chịu tác động đáng kể. Ba ngành công nghiệp được dự báo sẽ hưởng lợi lớn là ô tô, máy công cụ và hóa chất. Đức, quốc gia dẫn đầu trong các lĩnh vực này, nằm trong nhóm các nước được hưởng lợi nhiều nhất. Theo Ủy ban châu Âu, ba ngành này cộng lại sẽ chiếm gần hai phần ba mức tăng dự kiến của xuất khẩu châu Âu sang các nước Mercosur vào năm 2040. Đặc biệt, ngành ô tô sẽ là bên hưởng lợi lớn nhất, với kim ngạch xuất khẩu sang các nước Mercosur được dự báo tăng gấp ba lần. Ngành công nghiệp ô tô nổi tiếng của Đức sẽ dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng tại Mỹ Latinh hơn. Việc cắt giảm thuế quan đồng nghĩa với doanh số cao hơn và lợi nhuận được cải thiện đối với những hãng như Volkswagen hay BMW.

Tuy nhiên, vẫn có những điều kiện kèm theo. Mức thuế hiện nay lên tới 35% sẽ không được dỡ bỏ ngay lập tức. Theo đề nghị của Brazil - quốc gia cũng sở hữu ngành công nghiệp ô tô riêng, quá trình gỡ bỏ các rào cản thương mại sẽ được thực hiện theo lộ trình. Đáng chú ý, xe điện sẽ được ưu đãi đặc biệt, trong bối cảnh châu Âu đang tụt lại phía sau trong lĩnh vực này.

Hiệp định cũng bảo vệ thương hiệu cho hơn 300 sản phẩm thực phẩm truyền thống của EU, như rượu champagne hay phô mai parmesan, có nghĩa là sản phẩm Mỹ mang cùng tên khi xuất sang Mercosur phải đổi nhãn, gây thiệt hại kinh tế lẫn địa chính trị cho Mỹ. Các mối quan hệ kinh doanh giữa EU và Mercosur được kỳ vọng sẽ phát triển, và sự gắn kết kinh tế này có thể dẫn đến đồng thuận chính trị lớn hơn, nhất là khi nhiều quốc gia Nam bán cầu đang cân bằng lợi ích giữa Trung Quốc và Mỹ.

Thỏa thuận cho thấy khối Mercosur vẫn là một nền tảng khả thi cho chính sách thương mại tập thể và ngoại giao, bất chấp những khác biệt về ý thức hệ giữa các thành viên. Trong năm kỷ niệm 35 năm thành lập, khối Mercosur đang khẳng định lại vai trò chiến lược của mình: vừa hoàn tất thỏa thuận với Hiệp hội Thương mại Tự do Châu Âu (EFTA), khởi động lại đàm phán với Canada, và giờ đây ký kết một thỏa thuận quan trọng với EU.

Trên trường quốc tế, thỏa thuận này còn giúp đánh bóng vị thế của EU vào thời điểm EU bị nhìn nhận như một “con khủng long chậm chạp”, thường xuyên bị Mỹ và Trung Quốc vượt mặt. Một thỏa thuận thương mại quy mô lớn cho thấy trật tự quốc tế dựa trên luật lệ - điều mà EU luôn coi trọng vẫn còn tồn tại, ngay cả khi Mỹ vừa bắt một tổng thống của Mỹ Latinh. Đối với lãnh đạo các nước Mercosur và người dân, sự khác biệt là rõ ràng: cùng tuần Mỹ thực hiện chiến dịch quân sự gần biên giới, EU lại ký kết một hiệp định thương mại quan trọng dựa trên pháp quyền.

EU hiện sắp có các hiệp định thương mại tự do với gần 80 quốc gia, trong khi Mỹ chỉ có khoảng 20 hiệp định. Mặc dù, tổng thống Trump đã ký thêm nhiều “thỏa thuận” với các nước khác, hầu hết đều tăng rào cản thương mại thay vì mở cửa thị trường, đồng thời các yêu cầu về đầu tư và điều kiện đi kèm khiến nhiều đối tác Mỹ cảm thấy tổn thương và bất bình.

Trên bình diện biểu tượng, hiệp định cho thấy sự sẵn sàng thích ứng của châu Âu trước bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng biến động, các áp lực từ thuế quan Mỹ và thách thức từ Trung Quốc trong các ngành quan trọng gia tăng. Đây là chiến thắng chiến lược cho những tiếng nói kêu gọi EU tự chủ hơn về kinh tế. Nếu EU thất bại trong việc đạt đồng thuận nội bộ, cơ hội ký kết bất kỳ thỏa thuận tương lai nào với khối Mercosur có thể sẽ đóng lại, đồng thời chứng minh sự nghi ngờ của Mỹ về khả năng hành động quyết đoán của châu Âu là đúng.