TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ
CỦA CƠ QUAN BÁO VÀ PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Với tư cách là quan chức an ninh quốc gia hàng đầu và được coi là nhà lãnh đạo trên thực tế của Iran, ông Larijani nổi lên như một kiến trúc sư chủ chốt cho chiến lược quân sự và ngoại giao của Iran kể từ khi nổ ra cuộc xung đột với Mỹ và Israel. Chính vì vậy, cái chết của ông được xem là một cú giáng nặng nề đối với Iran, thậm chí có ý kiến cho rằng tổn thất này còn lớn hơn so với việc mất đi Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei ở giai đoạn đầu của cuộc chiến. Giới phân tích nhận định, sự thiếu vắng của ông Larijani có thể tạo ra khoảng trống quyền lực trong bối cảnh Iran đang chịu nhiều sức ép an ninh và đối ngoại. Diễn biến này cũng phản ánh mức độ leo thang của xung đột, đồng thời đặt ra nhiều ẩn số về khả năng điều chỉnh chiến lược của Tehran trong thời gian tới.

Khoảng trống trong bộ máy quyền lực Iran

Chỉ bốn ngày trước, ông Ali Larijani còn dẫn đầu một đám đông diễu hành trên đường phố Tehran nhân kỷ niệm Ngày Quds, hoạt động được tổ chức hàng năm tại Iran để lên án Israel. Sự xuất hiện của ông nhằm thể hiện thái độ thách thức. Mỹ vừa treo thưởng 10 triệu USD cho ai bắt được ông. Trong bối cảnh lãnh tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm và có tin đồn ông đang bị thương nặng sau một cuộc không kích, ông Larijani, người đứng đầu Hội đồng An ninh Iran, dường như chính là người điều hành Iran. Tuy nhiên, giờ đây, Israel tuyên bố đã hạ sát ông.

Ngoài ông Larijani, Chuẩn tướng Gholamreza Soleimani, chỉ huy lực lượng bán quân sự Basij của Iran, cũng thiệt mạng trong một cuộc tấn công. Basij là một tổ chức quân sự tình nguyện thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, chịu trách nhiệm duy trì trật tự công cộng và đóng vai trò là lực lượng dự bị trong thời chiến. IDF tuyên bố rằng ông Soleimani đang ở trong một lều tạm do Basij dựng lên khi bị tấn công, và phó chỉ huy của Basij cùng một số quan chức cấp cao khác cũng thiệt mạng trong đòn không kích.

Chưa dừng lại ở đó, chỉ một ngày sau, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã xác nhận Israel đã hạ sát Bộ trưởng Tình báo nước này Esmail Khatib, đánh dấu vụ ám sát thứ ba nhằm vào giới chức Iran trong vòng hai ngày. Các vụ việc không chỉ tạo khoảng trống quyền lực mà còn có thể tác động sâu rộng tới cấu trúc chính trị và chiến lược của Iran.

Theo giới quan sát, ông Ali Larijani không phải là một quan chức bình thường. Vị chính trị gia 67 tuổi này xuất thân từ một gia đình tôn giáo và chính trị nổi tiếng, thường được gọi là “gia tộc Kennedy của Iran”. Ông có bằng cử nhân khoa học máy tính từ Đại học Bách khoa Sharif và bằng tiến sĩ triết học phương Tây từ Đại học Tehran. Ông từng phục vụ trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, và sự nghiệp chính trị trải dài trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và an ninh.

Ông Larijani từng giữ chức Chủ tịch Quốc hội Iran trong nhiều năm và hai lần giữ chức Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, từ năm 2005 đến 2007 và một lần nữa từ tháng 8 năm 2025. Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, ông là trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của Iran. Các nhà ngoại giao phương Tây từng làm việc với ông đánh giá ông là người tinh tế và sắc sảo. Từ năm 2004, sau khi được bổ nhiệm làm cố vấn, ông ngày càng có ảnh hưởng đối với Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei trong các vấn đề an ninh. Ông cũng trở thành gương mặt đại diện nổi bật của Iran trên trường quốc tế với các chuyến công du gần đây tới Nga, Liban, UAE và Oman.

Sau cuộc không kích của Mỹ và Israel ngày 28 tháng 2 năm 2026, khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Khamenei thiệt mạng, ông Larijani được coi là một trong những nhà lãnh đạo thời chiến trên thực tế của Iran, chịu trách nhiệm điều phối các chiến lược an ninh quốc gia và phản ứng quân sự. Chỉ khoảng 12 giờ trước vụ tấn công, ông Larijani đã tích cực lên tiếng trên mạng xã hội. Ông đăng tải một thông điệp chỉ trích tuyên bố của Tổng thống Mỹ Trump rằng “các cuộc biểu tình chống Mỹ và chống Israel tại các thành phố của Iran, với sự tham gia của hàng triệu người, được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo”.

Trước đó, vào tối ngày 16 tháng 3, ông Larijani đã công bố một bức thư ngỏ gửi tới người Hồi giáo và các quốc gia Hồi giáo trên toàn thế giới. Trong bức thư, ông cáo buộc Mỹ và Israel đã phát động một “cuộc tấn công lừa bịp” chống lại Iran trong các cuộc đàm phán, với mục đích chia rẽ Iran. Ông kêu gọi các quốc gia Hồi giáo xem xét tương lai của chính họ và tương lai của toàn khu vực, và cân nhắc việc đứng về phe nào trong cuộc chiến, nhấn mạnh rằng sự thống nhất của quốc gia Hồi giáo là chìa khóa để đảm bảo an ninh, thịnh vượng và độc lập của tất cả các quốc gia.

Chiến dịch không kích hạ sát ông Larijani được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trực tiếp chỉ đạo. Văn phòng Thủ tướng Israel đã đăng tải trên mạng xã hội vào ngày 17/3 rằng ông Netanyahu đã ra lệnh “loại bỏ” các quan chức cấp cao của chính phủ Iran, kèm theo hình ảnh ông đang gọi điện thoại cho các nhân viên quân sự. Chiến dịch ban đầu được lên kế hoạch thực hiện vào giữa ngày 15 và 16 tháng 3 nhưng cuối cùng đã bị hoãn lại. Israel nhận được thông tin tình báo vào ngày 16 tháng 3 xác nhận rằng ông Larijani sẽ đến căn hộ thường ngày của mình vào đêm đó hoặc sáng sớm hôm sau, và sau đó đã phát động cuộc tấn công.

Hệ lụy khó lường sau cái chết của ông Larijani

Cái chết của ông Larijani không phải là đòn giáng đầu tiên vào giới lãnh đạo Iran. Trong ba tuần qua, các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã liên tục khiến các lãnh đạo cấp cao của nước này, bao gồm cả các chỉ huy quân sự và các quan chức dân sự cấp cao nhất, thiệt mạng. Hậu quả là Iran đã mất gần như toàn bộ ban chỉ huy, những người quyết định chính sách, chiến lược của nhà nước. Theo giới phân tích, cái chết của ông Larijani sẽ khiến giới lãnh đạo Iran mất đi một trong những tiếng nói sắc sảo và có ảnh hưởng nhất, đồng thời làm gia tăng khó khăn cho các nỗ lực đàm phán chấm dứt chiến tranh. Việc thiếu vắng ông Ali Larijani có thể khiến xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran trở nên khó lường, kéo dài và nguy hiểm hơn đối với an ninh năng lượng toàn cầu.

Cái chết của ông Larijani mang ý nghĩa hoàn toàn khác so với cuộc không kích nhắm vào ông Ali Khamenei. Nếu ông Khamenei là biểu tượng tôn giáo và Tổng tư lệnh tối cao theo Hiến pháp Iran, thì ông Larijani lại là người vận hành toàn bộ hệ thống phía sau. Ông được xem là lãnh đạo thực quyền của Iran từ tháng 6 năm ngoái, đồng thời là một trong số ít nhà ngoại giao thực thụ mà nước Cộng hòa Hồi giáo này có được trong nhiều thập kỷ.

Điểm đặc biệt ở ông Larijani là ông vừa nhận được sự tin cậy từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), vừa giữ được khoảng cách với phe bảo thủ cứng rắn. Ông hiểu rõ những giáo sĩ có ảnh hưởng thực sự, biết cách xây dựng quan hệ với Nga và Trung Quốc, đồng thời thiết kế các cuộc đàm phán để tạo vỏ bọc giúp phe cứng rắn chấp nhận thỏa hiệp.

Sự am hiểu sâu sắc của ông Larijani về bộ máy quyền lực là thứ gần như không thể thay thế. Trang tin News18 dẫn phân tích từ báo Iran International cho biết cái chết của ông Larijani làm suy yếu khả năng phối hợp giữa các trung tâm quyền lực vốn đã phân mảnh, đồng thời gia tăng nguy cơ sai lầm trong bối cảnh áp lực leo thang.

Nghịch lý ở chỗ việc loại bỏ một người điều phối trung tâm có thể không làm suy yếu Iran, mà sẽ khiến xung đột trở nên khó kiểm soát hơn. Khi không còn một nhân vật điều phối mạnh mẽ, các lực lượng như IRGC có thể hành động độc lập, dẫn đến những đợt leo thang rời rạc nhưng kéo dài. Sự vắng mặt của một chính trị gia có khả năng điều phối các phe phái như ông Larijani cũng khiến cán cân quyền lực nghiêng về phe cứng rắn, thu hẹp cơ hội cho các nỗ lực hạ nhiệt. Đồng thời các kênh ngoại giao không chính thức - vốn phụ thuộc vào những nhân vật trung gian như ông - có nguy cơ đứt gãy.

Theo báo Guardian, Iran hiện thiếu vắng một gương mặt đủ uy tín để đứng ra đàm phán với Washington. Điều này có thể phù hợp với mục tiêu của Israel, nhưng lại là diễn biến đáng lo ngại cho nỗ lực hạ nhiệt cuộc chiến và tránh khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Ông Haizam Amirah-Fernandez - Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Ả-Rập đương đại cho hay: “Cho đến nay, hệ thống chính trị Iran và quân đội vẫn duy trì được khả năng đáp trả, hành động theo đúng trình tự chỉ huy. Câu hỏi đặt ra là liệu những leo thang này có thể dẫn đến những leo thang lớn hơn nữa trong khu vực, ảnh hưởng nghiêm trọng hơn đến sự ổn định khu vực, nền kinh tế thế giới và nguồn cung năng lượng cho phần còn lại của thế giới hay không.”

Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi mới đây đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ các cuộc tấn công của Israel, cho rằng những hành động này phản ánh một “sự sụp đổ” trong quan hệ quốc tế. Ông khẳng định các vụ ám sát do Mỹ và Israel thực hiện sẽ không thể làm sụp đổ “cấu trúc chính trị vững mạnh” của Tehran.

Làn sóng phẫn nộ tại Iran đã bùng phát sau khi các cuộc không kích của Israel khiến hàng loạt nhân vật chủ chốt của nước này thiệt mạng. Trong những ngày qua, quân đội Iran đã triển khai các đòn tấn công trả đũa nhằm vào các căn cứ quân sự và nhà máy lọc dầu tại khu vực Vùng Vịnh, sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch phối hợp nhằm vào nước này từ cuối tháng 2. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xung đột lan rộng, đặc biệt trong bối cảnh khu vực vốn đã chất chứa nhiều điểm nóng địa chính trị.

Người kế nhiệm tiềm năng 

Các nhà phân tích cho rằng Iran từ lâu đã được tổ chức để có thể chịu đựng được sự mất mát của các quan chức cấp cao, nhưng việc thay thế ông Larijani với vai trò người nắm quyền lực trong điều kiện thời chiến sẽ khó khăn hơn nhiều. Trong bối cảnh hiện nay, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf nổi lên là một trong số ít những nhân vật còn lại vừa có kinh nghiệm quân sự, lại vừa có tầm ảnh hưởng chính trị, để trở thành người kế nhiệm.

Một câu hỏi được đặt ra hiện nay là ai sẽ trở thành người kế nhiệm ông Larijani giữ chức thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran - một vị trí then chốt trong bối cảnh cuộc chiến leo thang. Nếu cán cân quyền lực nghiêng hẳn về phía phe cứng rắn, điều đó có thể đồng nghĩa với việc một nhân vật trong số họ sẽ được bổ nhiệm vào vị trí này. Trước mắt, cái chết của ông Larijani có thể sẽ giúp Chủ tịch Quốc hội Iran Qalibaf nắm giữ nhiều quyền lực hơn trong cơ cấu lãnh đạo hiện tại.

Ông Qalibaf, một cựu chỉ huy có mối liên hệ mật thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và tân Lãnh tụ tối cao Ayatollah Mojtaba Khamenei, từ lâu đã tự coi mình là một nhà lãnh đạo mạnh mẽ. Theo bà Sima Shine, cựu chuyên gia phân tích hàng đầu của Mossad và hiện là nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cấu trúc quyền lực mới nổi dường như ngày càng tập trung vào ông Qalibaf và giới chức an ninh.

Bà Sima Shine - Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel nhận định: “Chúng tôi cho rằng IRGC và ông Qalibaf là những người quan trọng nhất hiện nay... Ông Qalibaf sẽ là người đưa ra quyết định, còn IRGC sẽ là người thực thi quyền lực”.

Tuy vậy, ông Qalibaf lại thiếu xuất thân giáo sĩ và cũng không có được tầm ảnh hưởng sâu rộng như ông Larijani trong hệ thống tôn giáo của Iran. Sự thiếu hụt này có thể làm phức tạp thêm những nỗ lực thống nhất các phe phái đối lập trong hệ thống.

Theo giới quan sát, cái chết của Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Ali Larijani không chỉ là mất mát về nhân sự mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc quyền lực và định hướng chiến lược của Iran trong giai đoạn đầy biến động hiện nay. Đáng chú ý, ngày 16/3, truyền thông nhà nước Iran thông báo cựu chỉ huy IRGC 71 tuổi Mohsen Rezaei từng nghỉ hưu nay đã trở lại để đảm nhận vai trò cố vấn quân sự cấp cao cho Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei. Theo các chuyên gia, động thái này cho thấy ban lãnh đạo Iran đang ngày càng dựa vào thế hệ từng tham chiến trong cuộc chiến Iran - Iraq, qua đó gia tăng xu hướng quân sự hóa, trong khi thiếu đi yếu tố cân bằng mang tính thực dụng mà ông Larijani từng đại diện. Thực tế ấy có thể khiến cuộc xung đột hiện nay tiếp tục kéo dài, với những hệ lụy nghiêm trọng, tiếp tục thổi bùng chảo lửa Trung Đông, đồng thời gây ra những tác động nghiệm trọng đến an ninh năng lượng, kinh tế và chính trị toàn cầu.