Đại biểu Quốc hội: Chi tối thiểu 2% cho văn hóa 'rất đúng, nhưng chưa đủ'
Tiếp tục chương trình làm việc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 22/4, Quốc hội thảo luận ở hội trường về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hoá Việt Nam.
Theo các đại biểu, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam đã chỉ rõ một yêu cầu rất căn bản: phát triển văn hóa Việt Nam phải được đặt trong quan hệ hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu phát triển văn hoá đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 như Nghị quyết của Đảng, thì Nghị quyết của Quốc hội phải tạo ra những cơ chế đủ đột phá, đủ cụ thể và đủ khả thi để văn hóa bước ra khỏi tình trạng “đúng nhưng khó làm”, “muốn làm nhưng thiếu nguồn lực”, “có mục tiêu nhưng thiếu công cụ”.
Chỉ rõ, tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành Văn hóa vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu, đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) cho rằng, Dự thảo Nghị quyết quy định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách Nhà nước là rất đúng, nhưng chưa đủ.
Đại biểu Trần Văn Khải cho rằng: "Vấn đề không chỉ là có 2%, mà 2% đó được cơ cấu ra sao, bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bao nhiêu cho bảo tồn di sản, bao nhiêu cho chuyển đổi số, bao nhiêu cho an toàn an ninh văn hoá số, bao nhiêu cho đào tạo nhân lực số của ngành văn hoá. Nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi, nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi. Tôi đề nghị sửa Điều 3 theo hướng ngoài bảo đảm mức sàn 2% tổng chi ngân sách Nhà nước cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản đã xếp hạng, bảo quản số lâu dài và an ninh văn hóa số".
Các đại biểu chỉ rõ, Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội phải chuyển từ “khẳng định chính sách” sang “thiết kế cơ chế thực thi”; trong đó ba trọng tâm bắt buộc là nguồn lực tài chính đủ mạnh, nhân lực số đủ sâu và hạ tầng dữ liệu - nền tảng - an ninh văn hoá số đủ đồng bộ.
Về cơ chế ưu đãi đầu tư trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đánh giá cao việc dự thảo chuyển đổi từ hỗ trợ trực tiếp bằng ngân sách sang tạo lập cơ chế ưu đãi để khơi thông nguồn lực xã hội. Đại biểu cho rằng, việc áp dụng thuế giá trị gia tăng 5% đối với một số hoạt động văn hóa là một tín hiệu tích cực vì nó tác động trực tiếp đến chi phí dịch vụ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của người dân. Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật lập pháp, đại biểu đề nghị cần làm rõ hơn phạm vi biểu diễn nghệ thuật, bởi nếu không xác định rành mạch, chính sách rất dễ bị mở rộng sang các hoạt động giải trí thuần túy, làm giảm hiệu quả hỗ trợ đối với những lĩnh vực văn hóa thực sự khuyến khích.
Điểm mới của Dự thảo là cho phép các nghệ sĩ tài năng và du học sinh đạt giải quốc tế được tuyển dụng không qua thi tuyển. Đặc biệt, chế độ phụ cấp ưu đãi nghề lên đến 40 - 60%. Tuy nhiên để quy định này có sức thuyết phục hơn, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn ĐBQH Hà Nội) đề nghị cần đa dạng hóa các tiêu chí công nhận tài năng để xét đặc cách tuyển dụng, không chỉ bó hẹp ở tiêu chí huy chương, giải thưởng khu vực quốc tế. Vì trong nghệ thuật truyền thống, không ít cá nhân xuất chúng hoặc nghệ nhân dân gian không tham gia các cuộc thi lấy huy chương nhưng có đóng góp to lớn vào việc thực hành và truyền dạy di sản, họ cũng cần được áp dụng cơ chế đặc thù này.
Tranh luận tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Văn Cảnh (Đoàn ĐQBH tỉnh Gia Lai) cho rằng, cần quan tâm hơn đến đội ngũ chuyên gia văn hóa mà chúng ta chưa nhắc đến trong Nghị quyết. Đội ngũ chuyên gia này sẽ giải thích về thuần phong mỹ tục trong mỗi thời kỳ, những vấn đề văn hóa mà công chúng đang quan tâm, đề xuất văn hóa nào đi vào lịch sử, văn hóa nào đi vào du lịch của địa phương…
Đại biểu Nguyễn Văn Cảnh đề nghị bổ sung vào cuối khoản 4 Điều 7 về chính sách đãi ngộ phát triển tài năng nguồn lực một nội dung, đó là tạo điều kiện hình thành các nhóm chuyên gia văn hóa, tiến tới phát triển mạng lưới chuyên gia trong và ngoài nước về văn hóa như là Nghị quyết đã đề ra. Và nội dung này cũng cần được bổ sung vào mục 3.5 của Nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030 để đồng bộ hóa trong các hoạt động liên quan đến văn hóa.
Quan tâm đến các chính sách thí điểm, đại biểu Nguyễn Phương Thủy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, phần quan trọng hơn của một cơ chế thí điểm không phải là thời gian mà là cách thiết kế nội dung và cơ chế thực hiện. Tuy nhiên, điều này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ, thậm chí đang có dấu hiệu chưa thống nhất.
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh: "Tôi cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về thí điểm theo hướng rõ ngay trong Dự thảo Nghị quyết, cụ thể với từng chính sách thí điểm, đồng thời cần xác định rõ phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện và nguyên tắc triển khai đúng với yêu cầu "6 rõ": rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền. Trường hợp chưa đủ cơ sở để quy định ngay thì nên tiếp tục chuẩn bị và trình Quốc hội ban hành Nghị quyết thí điểm riêng về các nội dung này. Tôi cho rằng đây là những vấn đề cần được làm rõ để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền của Quốc hội".
