Căng thẳng gia tăng giữa Colombia và Ecuador
Ở khu vực biên giới giữa Colombia - Ecuador vốn đã căng thẳng và đầy biến động thì việc phát hiện một quả bom chưa nổ càng làm gia tăng sự rạn nứt thương mại và an ninh vốn đã nghiêm trọng giữa hai quốc gia.
Tổng thống Colombia đã cáo buộc Ecuador ném bom lãnh thổ của mình gần biên giới chung khiến ít nhất 27 người thiệt mạng. Trong khi đó, Tổng thống Ecuador đã bác bỏ cáo buộc này.
Bất ổn ở khu vực biên giới Colombia - Ecuador
Căng thẳng kéo dài nhiều tháng giữa Tổng thống Gustavo Petro của Colombia và người đồng cấp Daniel Noboa của Ecuador, một đồng minh của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đã leo thang trong tuần này khi ông Petro cáo buộc rằng chất nổ đã được thả từ một máy bay gần biên giới.
Hôm 17 tháng 3, ông Petro đã đăng tải trên X một bức ảnh về một "quả bom" mà ông cho rằng đã rơi xuống khu vực biên giới Colombia - Ecuador. Ông kêu gọi một cuộc điều tra kỹ lưỡng, đồng thời cho biết quả bom này rơi cách nhà của một gia đình nông dân nghèo chỉ 100 mét.
Ông Petro nhận định các vụ ném bom dường như không phải do các nhóm vũ trang thực hiện, vì họ không có máy bay, cũng không phải do lực lượng an ninh Colombia, bởi ông không đưa ra mệnh lệnh đó.
Các chuyên gia cho biết loại vũ khí này là một loại "bom rơi tự do" không có hệ thống điều khiển, rơi xuống nhờ lực hấp dẫn.
Tổng thống Ecuador, Daniel Noboa, người đang dẫn đầu chiến dịch chống buôn bán ma túy, đã lên tiếng phản bác trên mạng xã hội rằng Ecuador "hiện chỉ ném bom những địa điểm từng là nơi ẩn náu" của các nhóm tội phạm "chủ yếu là người Colombia". Ông gọi tuyên bố của người đồng cấp Colombia là "hoàn toàn không có cơ sở".
Ngoại trưởng Ecuador, bà Gabriela Sommerfeld, nói rằng nước này sẵn sàng đối thoại với Colombia về tranh chấp an ninh biên giới, đồng thời bác bỏ cáo buộc rằng các lực lượng Ecuador đã thực hiện các vụ đánh bom bên trong lãnh thổ Colombia.
"Ecuador đã đưa ra một tuyên bố liên quan đến các sự kiện ở Colombia: Colombia có một lập trường và Ecuador có một lập trường khác. Ecuador khẳng định rằng bất kỳ hoạt động nào luôn được thực hiện trên lãnh thổ Ecuador, và đó là lập trường mà họ duy trì. Chúng tôi vẫn cởi mở đối thoại và giải quyết bất kỳ khác biệt nào thông qua thảo luận và đàm phán. Chúng tôi đang chờ thông báo chính thức từ Colombia đến Ecuador và các cơ quan liên quan - đặc biệt là Bộ Quốc phòng."
Bà Gabriela Sommerfeld - Bộ trưởng Ngoại giao Ecuador.
Trong khi đó Bộ trưởng Nội vụ Ecuador, ông John Reimberg, cũng đã kêu gọi sử dụng các kênh ngoại giao để điều tra sự việc này: "Một lần nữa, chúng ta nên nhắc nhở các nhà chức trách Colombia rằng kênh thích hợp cho những vấn đề này là thông qua các bộ ngoại giao, không phải truyền thông xã hội. Phương tiện truyền thông xã hội không phải là nơi để buộc tội; chúng tôi cần các bộ ngoại giao thảo luận và hiểu điều này là gì".
"Một lần nữa, chúng ta nên nhắc nhở các nhà chức trách Colombia rằng kênh thích hợp cho những vấn đề này là thông qua các bộ ngoại giao, không phải truyền thông xã hội. Phương tiện truyền thông xã hội không phải là nơi để buộc tội; chúng tôi cần các bộ ngoại giao thảo luận và hiểu điều này là gì."
Ông John Reimberg - Bộ trưởng Nội vụ Ecuador.
Về phía Colombia, Bộ trưởng Quốc phòng nước này Pedro Sanchez đã cho biết trong một cuộc họp báo: "Việc có vi phạm chủ quyền Colombia hay không sẽ phụ thuộc vào một đánh giá mà chúng tôi đang thực hiện, bao gồm cả việc phối hợp cùng với chính quyền Ecuador."
Trong điều kiện ngoại giao bình thường, việc phát hiện một thiết bị nguy hiểm gần biên giới sẽ được coi là vấn đề kỹ thuật đối với các nhà điều tra và đội xử lý bom. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, nó mang ý nghĩa biểu tượng. Ông Petro báo cáo nhiều vụ nổ và cho biết chính phủ của ông đã nhận được một đoạn ghi âm từ Ecuador, mà ông dự định sẽ công bố công khai. Ông cũng tuyên bố rằng quả bom vẫn đang hoạt động và gây nguy hiểm, đòi hỏi phải hành động quyết đoán. Mặc dù những tuyên bố này không xác định được bên chịu trách nhiệm, nhưng chúng cho thấy Tổng thống Colombia xem đây không phải là sự cố đơn lẻ, mà là một phần của vấn đề lớn hơn, có thể ảnh hưởng đến nhiều quốc gia.
Chính phủ Brazil đã chính thức đề nghị hòa giải cuộc xung đột giữa Colombia và Ecuador, kêu gọi hai bên "kiềm chế tối đa" khi các cáo buộc về các vụ đánh bom xuyên biên giới và thương vong hàng loạt đe dọa gây bất ổn trong khu vực.
Một tuyên bố cho biết Bộ Ngoại giao Brazil bày tỏ "quan ngại sâu sắc" về báo cáo thương vong ở khu vực biên giới Colombia và Ecuador và kêu gọi cả hai quốc gia tìm kiếm một giải pháp hòa bình.
Tuyên bố nhấn mạnh: "Brazil sẵn sàng hỗ trợ các nỗ lực hướng tới đối thoại, với mục đích duy trì hòa bình và an ninh trong khu vực".
Xích mích ngoại giao xảy ra khi Ecuador tăng cường đàn áp tội phạm có tổ chức và buôn bán ma túy dọc theo biên giới với Colombia, một hành lang quan trọng cho ma túy được vận chuyển về phía bắc bằng đường biển đến Mỹ.
Nguyên nhân dẫn đến căng thẳng giữa Colombia và Ecuador
Nguyên nhân chính dẫn đến căng thẳng giữa Colombia và Ecuador bắt nguồn từ tình trạng mất kiểm soát an ninh dọc biên giới, nơi các nhóm tội phạm và buôn bán ma túy hoạt động mạnh. Việc các tuyến trung chuyển cocaine ngày càng dịch chuyển qua Ecuador đã làm gia tăng bạo lực và áp lực an ninh tại nước này. Trong khi Ecuador chỉ trích Colombia chưa kiểm soát hiệu quả các nhóm vũ trang vượt biên, thì Colombia lại cho rằng vấn đề nằm ở hệ thống an ninh yếu kém của Ecuador.
Colombia và Ecuador có chung đường biên giới dài gần 600km, nơi các nhóm du kích Colombia và các tổ chức tội phạm từ cả hai nước hoạt động. Lực lượng này tham gia vào hoạt động buôn bán ma túy, vũ khí và người, cũng như khai thác mỏ trái phép. Ước tính khoảng 70% lượng ma túy được sản xuất tại Colombia và Peru, hai quốc gia sản xuất cocaine lớn nhất và lớn thứ hai thế giới - được trung chuyển qua quốc gia láng giềng Ecuador. Hoạt động buôn bán trái phép này đã châm ngòi cho các cuộc chiến giành địa bàn đẫm máu tại Ecuador, biến quốc gia từng được coi là an toàn nhất khu vực Mỹ Latinh trở thành một trong những nước có tỷ lệ bạo lực gây chết người cao nhất khu vực.
Hai nước đã phải đối mặt với sự gia tăng căng thẳng tương tự vào năm 2008 khi Tổng thống Colombia lúc bấy giờ, Alvaro Uribe, ra lệnh tấn công vào lãnh thổ Ecuador để tiêu diệt một chỉ huy của nhóm FARC.
Gần đây, những xích mích giữa hai quốc gia gia tăng khi Tổng thống Ecuador Daniel Noboa chỉ trích Colombia vì không hành động đủ mạnh mẽ chống lại các nhóm vũ trang vượt biên vào Ecuador, nơi bạo lực liên quan đến ma túy đã đạt mức độ chưa từng có. Vào tháng 2, ông Noboa đã phát động cuộc chiến thương mại gay gắt với Colombia bằng việc áp đặt mức thuế "an ninh" 30% đối với 20 mặt hàng hàng nhập khẩu của nước láng giềng. Trong một loạt các động thái trả đũa nhanh chóng, Colombia đã tiến hành đáp trả bằng thuế quan đối ứng và đình chỉ toàn bộ hoạt động xuất khẩu điện sang Ecuador, làm tê liệt lưới điện của nước láng giềng.
Tiếp đó, Ecuador phản công bằng cách tăng phí vận chuyển dầu thô của Colombia đi qua đường ống dẫn dầu OCP - đường ống dẫn dầu lớn thứ hai của nước này, lên tới 50% kể từ ngày 1 tháng 3.
Chuỗi sự kiện cho thấy cả hai chính phủ đều chuyển đổi các mối lo ngại về an ninh thành các biện pháp trừng phạt kinh tế. Các chuyên gia khi đó nhận định rằng tác động kinh tế vĩ mô trước mắt đối với cả hai nước là hạn chế vì không nước nào là đối tác thương mại quan trọng của nước kia. Colombia chỉ chiếm khoảng 2,5% tổng kim ngạch xuất khẩu của Ecuador năm 2024, trong khi Ecuador chiếm 4% tổng kim ngạch xuất khẩu của Colombia. Hơn nữa, cả hai đều xuất khẩu các mặt hàng tương tự như cà phê, hoa, chuối và dầu mỏ. Tuy nhiên, các công ty phụ thuộc vào sự lưu thông hàng hóa tự do giữa hai nước, cũng như các công ty vận tải và logistics, là những đối tượng bị ảnh hưởng do thương mại giảm và thủ tục hành chính phức tạp hơn.
Một số nhà phân tích cho rằng, sau Hiệp định Hòa bình được ký kết năm 2016 giữa chính phủ Colombia và Lực lượng Vũ trang Cách mạng Colombia (FARC), một phần lớn miền Nam Colombia bắt đầu được các nhóm buôn bán cocaine sử dụng để vận chuyển sản phẩm chưa tinh chế qua Ecuador và sử dụng các cảng của nước này để xuất khẩu chất cấm. Điều này được cho là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng tranh chấp giữa các băng đảng tội phạm ở Ecuador về quyền kiểm soát các tuyến đường buôn bán, gây ra cuộc khủng hoảng an ninh nghiêm trọng nhất trong lịch sử Ecuador.
Ngược lại, Tổng thống Colombia Petro cho rằng lý do hoạt động xuất khẩu cocaine chuyển sang Ecuador là do lực lượng an ninh Colombia đã cải thiện và tăng cường an ninh cho các cảng nước này, trong khi Ecuador thì không làm được điều đó. Về phần mình, ông Noboa yêu cầu Colombia tăng cường hiện diện dọc biên giới phía nam để ngăn chặn cocaine xâm nhập qua tuyến đường này và kiềm chế hoạt động buôn bán bất hợp pháp lớn khác, chủ yếu là khai thác mỏ trái phép.
Đối với Tổng thống Colombia Gustavo Petro và Tổng thống Ecuador Daniel Noboa, cả hai đều phải đối mặt với áp lực trong nước. Ecuador đang nỗ lực xây dựng lại hình ảnh của mình sau một sự chuyển đổi bi thảm, từ quốc gia bình yên trở thành quốc gia bạo lực nhất ở Nam Mỹ với tỷ lệ giết người là 50,91 trên 100.000 dân vào năm 2025.
Còn Tổng thống Colombia Petro, người không thể tái đắc cử và đang bước vào cuối nhiệm kỳ của mình với tỷ lệ không ủng hộ dao động quanh mức 65%, cuộc xung đột này giống như một con dao hai lưỡi có thể để lại vết hằn trong di sản của tổng thống cánh tả đầu tiên của Colombia.
Trong nỗ lực chống tội phạm mới nhất, Colombia đã bắt giữ Angel Esteban Aguilar Morales, một thủ lĩnh của nhóm tội phạm Los Lobos của Ecuador với cáo buộc điều phối vụ ám sát ứng cử viên tổng thống Ecuador Fernando Villavicencio năm 2023. Aguilar Morales có biệt danh là "Lobo Menor". Việc bắt giữ thủ lĩnh nhóm tội phạm Los Lobos là một đòn giáng mạnh vào các mạng lưới tội phạm trải dài khắp Mexico, Colombia và Ecuador.
Lobo Memor đã bị trục xuất khỏi Colombia và được đưa lên một chuyến bay do chính phủ Ecuador sắp xếp.
Cảnh sát Quốc gia Colombia, thông qua Cục Điều tra Hình sự và INTERPOL, đã phối hợp với Cơ quan Di trú Colombia để thực hiện việc trục xuất.
Vụ ám sát Villavicencio, một nhà báo và chính trị gia chống tham nhũng, đã gây sốc cho Ecuador trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2023 và làm nổi bật ảnh hưởng ngày càng tăng của tội phạm có tổ chức ở nước này.
Quân đội Ecuador đã tiến hành một loạt các cuộc không kích ở nhiều khu vực khác nhau trong nước, bao gồm cả các tỉnh phía Bắc giáp biên giới Colombia, nhằm vào các nhóm buôn bán ma túy và khai thác mỏ trái phép mà theo chính phủ Ecuador, di chuyển tự do giữa hai nước để thực hiện các hoạt động tội phạm của chúng. Ở phía nam quốc gia này, ít nhất 129 trại khai thác mỏ trái phép đã bị phá hủy trong Vườn quốc gia Podocarpus thuộc tỉnh Zamora Chinchipe, giáp biên giới với Peru, quốc gia sản xuất cocaine lớn thứ hai thế giới.
Khác biệt trong chính sách đối ngoại và an ninh
Ecuador đang tăng cường các hoạt động quân sự trong nước với sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ Mỹ. Trong bối cảnh đó, nước này dần trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược an ninh khu vực của Washington. Điều này được thể hiện rõ khi Ecuador gia nhập liên minh “Lá chắn châu Mỹ” – một sáng kiến gồm 17 quốc gia do Tổng thống Mỹ Donald Trump thành lập trong tháng này nhằm chống lại nạn buôn bán ma túy trong khu vực. Trong khi đó, Colombia lại không tham gia vào liên minh này.
Sự kiện thành lập liên minh chống buôn bán ma túy được xem là bước đi mới của Mỹ trong nỗ lực tăng cường hiện diện an ninh tại Tây Bán Cầu. Tuy nhiên, việc hai nền kinh tế lớn của khu vực là Brazil và Mexico, cùng Colombia không tham dự hội nghị cho thấy vẫn tồn tại những khác biệt trong chính sách đối ngoại và an ninh giữa các nước trong khu vực.
Gần đây, Ecuador và Mỹ đã chính thức thành lập văn phòng FBI đầu tiên tại Ecuador. Ngoài ra, một đơn vị cảnh sát mới đã được thành lập để tăng cường khả năng song phương trong việc xác định, triệt phá và truy tố các cá nhân liên quan đến buôn bán ma túy, rửa tiền, buôn lậu vũ khí và tài trợ khủng bố. Sự phối hợp này diễn ra sau các hoạt động chung hồi đầu tháng nhằm vào các nhóm được cả hai chính phủ mô tả là các tổ chức khủng bố, bao gồm vụ đánh bom và phá hủy một trại huấn luyện thuộc về Comandos de la Frontera, một nhóm vũ trang Colombia gồm các phần tử bất đồng chính kiến của FARC, gần biên giới Colombia.
Lời cáo buộc mới nhất của Colombia về vụ ném bom tại biên giới xuất phát từ việc Ecuador tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ và một chiến dịch ném bom chung của lực lượng Ecuador và Mỹ gần biên giới Colombia. Mặc dù điều này không khẳng định chắc chắn rằng quả bom được phát hiện ở phía Colombia có nguồn gốc từ những diễn biến này, nhưng nó khiến cho sự nghi ngờ trở nên dễ hiểu về mặt chính trị.
Khi một chính phủ cho phép tình báo nước ngoài phối hợp cảnh sát và các hoạt động chung trong khu vực biên giới vốn đã bị ảnh hưởng bởi các nhóm vũ trang và sự trả đũa kinh tế, mỗi vụ nổ mới đều có khả năng được diễn giải trong khuôn khổ đó. Do đó, biên giới không còn được coi là ranh giới giữa hai quốc gia mà thay vào đó giống như một khu vực quân sự hóa, nơi chủ quyền bị tranh chấp công khai.
Trước đây, Colombia và Ecuador đã từng hợp tác thành công trong việc chống buôn bán ma túy. Kể từ năm 2023, hai nước đã từng hợp tác thu giữ hơn 286.000 kg cocaine. Tuy nhiên, những bất ổn mới nhất ở biên giới đã làm rạn nứt quan hệ giữa Colombia và Ecuador, làm dấy lên lo ngại điều này có thể ảnh hưởng đến cuộc chiến chống tội phạm ở hai nước và ở cả khu vực Nam Mỹ. Bởi sự thành công trong việc chống buôn bán ma túy trong khu vực không chỉ phụ thuộc vào các hoạt động chung mà còn phải dựa vào sự hợp tác song phương giữa chính phủ các nước.
