TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ
CỦA CƠ QUAN BÁO VÀ PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Trong chiến dịch tranh cử, cựu Tổng thống Radev đề xuất cải thiện quan hệ ngoại giao với Nga và khôi phục dòng chảy tự do dầu khí của Nga sang châu Âu, một lập trường được so sánh với lập trường của Thủ tướng Hungary Viktor Orban, người nổi tiếng với lập trường thân Nga. Ông cũng chỉ trích EU vì quá phụ thuộc vào năng lượng tái tạo. Hiện vẫn chưa rõ quan điểm chính trị của cựu Tổng thống sẽ ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Bulgaria đến mức nào, nhưng ông được kỳ vọng sẽ làm dịu lập trường của EU đối với Nga.

Lập trường thân Nga của cựu tổng thống

Theo loạt kết quả chính thức đầu tiên, liên minh Bulgaria Tiến bộ của Cựu Tổng thống Radev giành được 44.7% số phiếu, tiếp theo là liên minh PP-DB của Thủ tướng lâm thời Andrey Gyurov với 13,9% và liên minh GERB-SDS của cựu Thủ tướng Boyko Borissov đạt 12,8%. Các kết quả này tương đối sát với thăm dò.

Cựu Thủ tướng Boyko Borissov, người thất bại trong cuộc bầu cử, là Thủ tướng tại vị lâu nhất của Bulgaria, giữ chức từ năm 2009 đến 2021.

Cựu Tổng thống, người giành chiến thắng, từng giữ chức Tổng thống Bulgaria từ năm 2017 đến 2026. Hai người đã nhiều lần công khai đối đầu trong thời gian cùng nắm quyền, trong đó Cựu Tổng thống Radev ủng hộ các cuộc biểu tình chống tham nhũng năm 2020 – yếu tố góp phần dẫn đến sự sụp đổ của cựu Thủ tướng Boyko Borissov.

Cựu Tổng thống Radev tự định vị mình là một người mạnh mẽ, từng là cựu phi công quân sự và chỉ huy Lực lượng Không quân của Bulgaria. Ông khẳng định mình là một chính trị gia không ngoan ngoãn nghe theo các quan chức châu Âu. Khi còn là Tổng thống Bulgaria, ông đã nhiều lần lên tiếng phản đối việc đất nước tuân theo chỉ thị của Brussels.

Ông bị gắn mác là thân Nga, Cựu Tổng thống Radev đã phản đối việc ký kết thỏa thuận hợp tác quân sự Ukraine - Bulgaria hồi tháng 3, mà theo ông, thoả thuận như vậy sẽ kéo đất nước vào chiến tranh. Ông nói về sự cần thiết phải mua dầu của Nga và thậm chí nhấn mạnh sự thống nhất của các tôn giáo Chính thống Slav với Nga: "Chúng ta là quốc gia thành viên duy nhất của Liên minh châu Âu vừa là quốc gia Slav vừa là quốc gia Chính thống Đông phương...Chúng ta có thể trở thành một mắt xích rất quan trọng trong toàn bộ cơ chế này... để khôi phục quan hệ với Nga."

Ông Tihomir Bezlov - Chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Dân chủ chia sẻ: “Cựu Tổng thống Rumen Radev chắc chắn có sự đồng cảm về mặt cảm xúc với Nga, và ở một mức độ nào đó…tôi không thể xác định đó là sự đồng cảm hay là sự quan tâm với ông Putin — nhưng theo tôi, ông ấy khá bảo thủ và thận trọng trong vấn đề này. Ông ấy sẽ không trở thành Orban. Quan điểm của tôi là ông ấy sẽ không giống Orban. Cuối cùng, ông ấy nhận thấy rõ rằng một chính sách đối đầu như của Orban sẽ dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng hơn nhiều đối với Bulgaria.”

Việc ông giành chiến thắng sẽ gây khó khăn cho chính quyền Kiev và cho việc duy trì sự ổn định của châu Âu. Trong ngắn hạn, điều này có thể dẫn đến việc ngừng cung cấp đạn dược từ Bulgaria cho Ukraine, buộc NATO phải tìm kiếm các nguồn cung khác. Trong khi đó, hành lang phía Bắc do Mỹ hậu thuẫn để cung cấp năng lượng cho Đông Âu sẽ bị mất. Tuy nhiên, đây không phải là lập trường thân Nga, mà là lập trường vì lợi ích của chính đất nước Bulgaria. Một quốc gia có thâm hụt ngân sách 3% GDP không thể chi tiêu quá nhiều tiền cho năng lượng.

Dĩ nhiên, nền kinh tế Bulgaria chủ yếu hướng về EU (khối này chiếm 65% hàng nhập khẩu của Bulgaria và 57% tổng kim ngạch xuất khẩu), nhưng việc từ chối hợp tác với Moscow đã gây ra tổn thất lớn cho quốc gia vốn đã nghèo khó này. Chỉ riêng việc từ chối tham gia dự án đường ống dẫn khí South Stream đã khiến Bulgaria mất 3 tỷ đô la đầu tư, hàng nghìn việc làm và 400 triệu đô la doanh thu vận chuyển khí đốt hàng năm. Không có gì ngạc nhiên khi các khẩu hiệu kêu gọi chống đói nghèo và tham nhũng đang nhận được sự ủng hộ chính trị mạnh mẽ như hiện nay. Kế hoạch tăng thuế đã gây ra các cuộc biểu tình ở Bulgaria vào cuối năm ngoái, dẫn đến việc chính phủ phải từ chức.

Bên cạnh tổn thất tài chính, Bulgaria còn mất đi sự ổn định nội bộ, trở nên chia rẽ về chính trị. Ông Ivelin Mihaylov, lãnh đạo Đảng Velichie (đảng nắm giữ 10 ghế trong Quốc hội) cho rằng "Khoảng 20% người dân không thích Nga. Khoảng 30% dân số có quan điểm trung lập, trong khi khoảng 50% ủng hộ Nga". Do đó, một phần đáng kể người Bulgaria có thiện cảm với Moscow và coi chính sách chống Nga là phản quốc. Đây là lý do tại sao, trong những năm gần đây, Bulgaria đã chứng kiến sự kết hợp giữa lòng yêu nước và cách tiếp cận mang tính xây dựng trong quan hệ với Moscow.

Mối quan hệ giữa Bulgaria và Ukraine

Ngày tại nhiệm của Thủ tướng đương nhiệm Bulgaria Andrey Gyurov không còn nhiều. Ông Gyurov được bổ nhiệm làm Thủ tướng lâm thời vào tháng Hai, sau khi người tiền nhiệm từ chức vào tháng 11 dưới áp lực biểu tình đường phố và các cáo buộc tham nhũng kéo dài. Nhiệm kỳ của ông không có tính chính danh rõ ràng, và thời gian tại chức chưa đến tám tuần. Tuy vậy, ông vẫn gấp rút ký kết các thỏa thuận với Ukraine trước cuộc bầu cử mà ông và các đồng minh gần như chắc chắn sẽ thất bại – nhằm ngăn đối thủ triển khai các chính sách có thể khiến Brussels không hài lòng. Nhưng bước đi này vấp phải sự phản ứng dữ dội và là một phần nguyên nhân khiến đảng của ông thất bại trong cuộc bầu cử.

Tại một buổi lễ ở thủ đô Ukraine ngày 30/3, Thủ tướng Gyurov và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã ký một thỏa thuận hợp tác quân sự kéo dài 10 năm.

Việc ký kết thỏa thuận này trước bầu cử là rất quan trọng đối với Thủ tướng Gyurov, nhưng nó lại khiến ông bị chỉ trích gay gắt ở trong nước. Cựu Tổng thống Radev phản đối cả thỏa thuận lẫn việc Ukraine gia nhập NATO, trong khi ngay cả Đảng GERB của cựu Thủ tướng Boyko Borissov cũng đã rút ủng hộ từ năm 2024, với lý do cần chờ một thỏa thuận hòa bình giữa Moscow và Kiev. Cựu Tổng thống Radev gọi Thủ tướng lâm thời là “trên thực tế không có tính chính danh”.

Từ năm 2021, Bulgaria đã trải qua nhiều chính phủ lâm thời nhưng chưa chính phủ nào thực hiện thỏa thuận này. Vì thế, Thủ tướng Gyurov đã vội vàng thông qua thỏa thuận, nếu không, nó có thể sẽ bị cựu Thủ tướng Boyko Borissov trì hoãn hoặc bị Cựu Tổng thống Radev chặn lại.

Trong hai ứng viên dẫn đầu, cựu Thủ tướng Boyko Borissov muốn trì hoãn thỏa thuận an ninh, nhưng Đảng GERB của ông vẫn ủng hộ viện trợ quân sự cho Kiev. Trong khi đó, người thắng cử, Cựu Tổng thống Radev khi còn là Tổng thống đã phủ quyết một thỏa thuận cung cấp xe bọc thép cho Ukraine năm 2022, quy trách nhiệm khởi đầu xung đột cho Ukraine, và nói trực tiếp với ông Zelensky năm 2023 rằng “không có giải pháp quân sự” và “việc cung cấp thêm vũ khí sẽ không giải quyết được vấn đề”.

Một phần quan trọng của thỏa thuận giữa Thủ tướng Gyurov và ông Zelensky đề cập đến việc đảm bảo nguồn cung khí đốt thay thế cho Ukraine thông qua “Hành lang khí đốt dọc”. Dự án này dự kiến vận chuyển khoảng 10 tỷ m³ (mét khối) khí hoá lỏng mỗi năm từ Hy Lạp tới Bulgaria, Hungary, Romania, Serbia và Ukraine. Dự án được Mỹ và EU ủng hộ, trong đó EU đầu tư hơn 240 triệu euro vào đoạn Hy Lạp – Bulgaria, và Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã cảm ơn Bulgaria vì ủng hộ hành lang này.

Ông Andrey Gyurov - Thủ tướng Bulgaria nhấn mạnh: “Về mặt kinh tế, chúng tôi đã xác định nhiều lĩnh vực hợp tác khác nhau, từ quốc phòng, chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo, đến cả lĩnh vực năng lượng, như hành lang khí đốt dọc, cũng như tuyến đường sắt kết nối Alexandroupolis và Odesa.”

Hiện khí đốt Nga vẫn được vận chuyển qua Bulgaria tới các nước Balkan thông qua các đường ống TurkStream và Trans-Balkan. Bulgaria dự kiến chấm dứt trung chuyển vào năm 2028 theo chính sách EU, sau đó chuyển hệ thống sang phục vụ hành lang mới. Bộ trưởng Năng lượng Ukraine Denis Shmigal cho rằng dự án sẽ giúp Ukraine đa dạng hóa nguồn cung khí đốt và tận dụng hệ thống lưu trữ lớn nhất châu Âu.

Cựu Tổng thống Radev ủng hộ dự án này nhưng coi đó là phương án bổ sung, chứ không thay thế khí đốt Nga. Ông cho rằng Bulgaria không nên bị ràng buộc bởi “ý thức hệ” khi lựa chọn đối tác năng lượng.

Mảnh ghép trong bức tranh địa chính trị của châu Âu

Cuộc bầu cử tiếp tục phản ánh sự đối đầu giữa các lực lượng chính trị thân Liên minh châu Âu và các lực lượng theo xu hướng chủ quyền tại châu Âu. Người giành chiến thắng, Cựu Tổng thống Radev cam kết cân bằng quan hệ giữa Đông và Tây, hứa xây dựng một “Bulgaria châu Âu hiện đại”, đồng thời phát triển “quan hệ thực tiễn với Nga trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau”. Kết quả bầu cử này chắc chắn đã gửi một tín hiệu mạnh mẽ tới Brussels và Washington. Sự thăng tiến mạnh mẽ của cựu Tổng thống không chỉ đơn thuần là do sức hút cá nhân; đó là đỉnh điểm của nhiều năm lo lắng sâu sắc trong xã hội Bulgaria.

Kể từ năm 1989, Bulgaria đã phát triển nhanh chóng và gia nhập Liên minh châu Âu năm 2007. Tuổi thọ trung bình đã tăng lên đáng kể, tỷ lệ thất nghiệp thuộc hàng thấp nhất trong EU, và nền kinh tế trở nên ổn định hơn kể từ khi gia nhập khu vực đồng euro vào tháng Giêng năm nay. Tuy nhiên, nước này vẫn tụt hậu so với các nước EU khác về nhiều chỉ số, và tham nhũng vẫn còn phổ biến. Kể từ khi Bulgaria sử dụng đồng euro, chi phí sinh hoạt đã trở thành một vấn đề đặc biệt nan giải. Chính phủ tiền nhiệm đã sụp đổ do các cuộc biểu tình nổ ra sau khi đề xuất ngân sách mới tăng thuế và phí bảo hiểm xã hội.

Việc cựu Tổng thống Radev ủng hộ ngoại giao "thực dụng", đặc biệt là lập trường của ông về việc khôi phục hợp tác năng lượng với Nga và đặt câu hỏi về viện trợ không giới hạn cho Ukraine, có vẻ là một giải pháp đơn giản cho những khó khăn kinh tế mà quốc gia đang phải đối mặt.

Chị Evelina Koleva - Quản lý tại công ty tiếp thị số cho hay: “Có hy vọng tình hình sẽ thay đổi. Trước đây, dù bầu cho đảng nào thì xã hội cũng không có gì khác biệt, chính trị vẫn bế tắc. Nhưng lần này, có cơ hội để những thay đổi mà người dân mong đợi thực sự xảy ra trong thời gian gần.”

Sau niềm hân hoan chiến thắng, những thách thức khó khăn trong việc điều hành đất nước chỉ mới bắt đầu. Trước hết, ngay cả với đa số trong Quốc hội, các đề xuất chính sách của cựu Tổng thống Radev sẽ phải đối mặt với những hạn chế đáng kể trong khuôn khổ EU và NATO.

Là thành viên của cả EU và NATO, chính sách đối ngoại và an ninh của Bulgaria không thể hoàn toàn đơn phương; bất kỳ nỗ lực nào nhằm chuyển hướng đáng kể về phía Moscow sẽ gây ra phản ứng dữ dội và thậm chí là nguy cơ bị trừng phạt trong liên minh. Các vấn đề kinh tế trong nước không thể giải quyết trong một sớm một chiều. Việc thực hiện các lời hứa như cải cách tư pháp, chống tham nhũng có hệ thống và cải thiện môi trường kinh doanh phức tạp hơn nhiều so với những lời lẽ tranh cử.

Từ góc độ địa chính trị rộng hơn, "xu hướng nghiêng về cánh hữu" của Bulgaria là một ví dụ nữa về làn sóng chủ nghĩa dân tộc bảo thủ và chủ nghĩa thực dụng đang trỗi dậy ở Trung và Đông Âu. Nó phản ánh xu hướng chính trị ở các quốc gia như Hungary và Slovakia, và đang định hình sự thống nhất và hiệu quả ra quyết định của EU từ bên trong. Trong tương lai, EU có thể phải đối mặt với nhiều bất đồng và xung đột nội bộ hơn khi giải quyết các vấn đề then chốt như quan hệ với Nga, và an ninh năng lượng.

Người dân Bulgaria đặt niềm tin của mình vào cựu Tổng thống Radev, một nhà lãnh đạo mạnh mẽ, người hứa hẹn sẽ phá vỡ thế bế tắc và mang lại sự lãnh đạo vững chắc, với hy vọng đảm bảo sự ổn định và phát triển. Liệu con đường "thực dụng" này có thực sự đưa đất nước thoát khỏi tình trạng khó khăn, cải thiện đời sống người dân và tránh bị cô lập trên trường quốc tế hay không sẽ là thử thách lớn nhất đối với chính phủ mới của cựu Tổng thống. Điều này cũng bổ sung thêm một mảnh ghép mới vào bức tranh địa chính trị phức tạp của châu Âu.